Үлгэр... зөвхөн үлгэр...

Араатны хаан Бар айхавтар өвдөж нүхэндээ ёолохыг нь хөвч тайгын захад хэвтсэн хөөрхөн бор туулай сонсож тэсэж ядаад дэлдэн хоёр чихээ дэлгэн, дэгдэн дэгдэн түгшүүр заралжээ. Бар хааныгаа балагт өвчинөөс салгах гэж бусад ар араатан дор дороо эм эрсэн боловч олсонгүй.
Өвчин улам улам даамжиран өдөр цагаа хүлээсэн мэт дорджээ. Нэгэнт ингэж туйлдсан учир эзэн хаантайгаа эцсийн салах ёс гүйцэтгэхийг Бар хааны нэгдүгээр орлогч чоно гуай ой тайга, уул талын хамаг ан араатанд хандаж зарлиг буулгажээ. Өдөржин шөнөжин Бар хааны ордонд багтаж ядан чихэлдэж салах ёс хийн түүнд түргэн эдгэрэх бэлэг дэмбэрэлт ёрөөл үлдээнэ. Гэтэл улбар шар үнэг л ирсэнгүй. Чоно үнэгэнд урьдын хадгалсан өш хонзонтой юм байж. Зальт үнэг чоныг олон удаа мэхэлж "Орог саарал орлогч сайд гуай олиггүй муу нохойтой адилхан чи" гэж доромжилсоноос хойш зальт муу үнэгийг заавал би нэг чадна даа гэж боддог болжээ. Тэгтэл энэ удаа завшаан бол Бар хаанд хэлсэн нь:
- Хүчирхэг их эзэн минь таны лагшин чилээрхүү байгааг бүх ан араатан цөм мэдэж хүрэлцэн ирцгээж танд аз жаргал, түргэн эдгэрэх ёрөөл тавиад буцлаа. Гэтэл гагцхүү үнэг л ирсэнгүй. Энэ бол хүчит их эзэн таныг хүндлэхгүй, доромжилж ихэрхсэн өөдгүй амьтан гэж ховложээ.
Бар сонсоод ихэд уурлан "зальт үнэгийг дууд" гэжээ. Чоно:
- Шударга журамт эзэн минь зальт үнэгийг зарлигаар цаазлах нь зүйтэй шүү гэсэнд Бар:
- Одоохон дууд! Хэдэр муу үнэгийг хэдэн хэсэг тасдаад хаячихъя гэж занажээ.
Чоно баярлан, үнэгийг олж ирэхээр ойд оджээ. Харин Бар хааны өргөөны дэргэд бут сондуул дотор үнэг хэвтэж чонын яриаг чагнадаг байсан учир саяхан тэдний ярилцсаныг бас л сонсож байжээ. Чоно яаран сандран балар их ой тайга руу бараагүй одсон хойно үнэг босож, бар хааны ордонд орж ирээд амар мэндийг нь асуун ам хамрыг нь долоох шахам долигножээ.
- Өдий хүртэл миний мэнд амрыг асууж сайн сайхан ерөөл тавихгүй яасан их зантай үнэг вэ чи? Хэн чамайг авчирсан бэ гэж зандран асууж гэнэ.
- Гэгээн их хаантан минь өршөө! Бүх ан араатан танд хүрэлцэн ирсэн боловч өвчний тань эдгээх өчүүхэн ч эм авчирсан нь үгүй билээ. Таны дуулгавартай зарц би эзэн хаан таныгаа аюулт өвчнөөс салгахсан гэж хорвоо дэлхийг хэрэн тэнэж хоног сарыг элээсээр яваад ингэж удлаа гэв.
Үнэгний ярьсныг Бар сонсоод үнэхээр баярлан:
- За яахав хэзээ эдгэрэх нь вэ? хэлээд аль хэрэв чи хэлснээрээ эмчлээд эдгэрвэл би чамайг нэгдүгээр орлогчоо болгоно гэж хэлжээ.
- Эзэнтэн минь, би энэ дэлхийн олон олон эмч нартай уулзлаа. Энэтхэг газрын нэр цуутай нэгэн эмч надад хэлсэнээр бол саяхан алсан чоны арьсыг дэвсэж арван шөнө унтахад л аюулт өвчин арилаад аварга хүчит эзэн та энх мэнд болох юм байна гэжээ. Ингэж хэлээд зальт үнэг нялганан нахилзаж Барын өрөөнөөс гарчээ. Бар зарлиг буулгаж бачит чоныг алаад арьсыг дэвсэж арав байтугай хоносон боловч эдгэрсэнгүй. Энэ завсар үнэг ой тайгаас нүүж өөр газар очсон гэнэ.
Араатны хаан Бар аргат шар үнэгэнд залилуулснаа мэдэж, занаж зүхсэн боловч нэгэнт хожимджээ. Ингээд бачит саарал чоно баларсан түүхтэй гэнэ. Түүнээс хойш хэн бусдыг гүтгэн хилсдүүлбэл өөрөө арьсаа хуулуулдаг болсон гэдэг.

Урьд нэгэн их далайн хойд талд нэг хааных байжээ. Тэр хааных арван таван настай гүнжтэй юмсанжээ. Тэр гүнж нь нар салхи үздэггүй, шилэн байшинд эрх дураараа суудаг юм байжээ. Мөн далайн урд талд өөр нэг хааных байдаг юм байжээ. Энэ хааных арван таван настай хүүтэй юм байжээ. Тэр хүү нь далайн арлын цэцэрлэг дунд байшинтай, тэндээ ном үзэж эрдэм сурч байдаг юм байжээ.
Нэг өдөр хойд талын хаан гурван жилийн албанд явжээ. Явахдаа хатандаа “За, миний охиныг сайн авч байгаарай! Би гурван жил болоод ирнэ” гэжээ.
Тэр хатан хааны охины хойт ээж юм байжээ. Тэгээд тэр гүнжид нь их дургүй, үргэлж хорлохыг бодож байдаг юм санж. Тэгсэн чинь нэг өдөр хааных будаагаа хурааж байсанд будаан дотроос нэг том оготно гарчээ. Тэр оготныг авчирч хатанд үзүүлсэнд түүнийг алуулж үүдэн шүдий нь хуга цохиж аваад хадгалжээ. Тэгээд байж байтал гурван жилийн хугацаа дүүрч хаан албанаас ирж “За миний охин сайн уу?” гэж хатнаасаа асуусанд хатан нь “Сайн л юм байх даа! Чиний охиноос ийм шүдтэй юм гарсан шүү дээ!” гэж өнөөх оготны шүдийг гаргаж хаанд үзүүлжээ. Хаан түүний нь үзээд их уурлаж, охиноо дуудуулж ирүүлээд үхэр тэргэнд ачаад хоёр хүнээр хөтлүүлээд явуулжээ.
Хаан өөрөө сэлмээ билүүдэж аваад хойноос нь далайн зах дээр очоод, охиноо тэрэгнээс буулгаж алах гэжээ. Тэгэхээр нь охин уйлж ааваасаа “Амь авар” гэж гуйжээ. Аав нь алахаа байгаад хоёр гары нь тас цавчаад орхижээ.
Гүнж хоёр гаргүй болсноосоо гутраад “Далайн усанд орж үхье” гэж өнхрөөд ус руу орсонд харин живсэнгүй, далай дээгүүр хөвөөд урсаж явжээ. Тэр хүнийг уснаас татаж гаргаадахсанд хоёр гар нь мөрөөрөө байхгүй ийм хүүхэн байжээ. “Чи юун хүн бэ?” гэж асуусанд “Манай эцэг намайг алах гэв. Миний амь гуйхад зөвхөн хоёр гарыг минь тас цавчаад орхисон юмаа. Тэгээд би усанд орж үхнэ гэсэн чинь үхсэнгүй, харин хөвөөд урсаж явна” гэжээ. Тэр хааны хүү, хүүхнийг байшиндаа оруулж гарынх нь шархыг эмчлүүлж эдгээгээд тэр хүүхэнтэй суужээ.
Тэгсэн, нэг өдөр зар ирж: “Эзэн хааны баруун гарынх нь түшмэд нас барсан, тийм учраас хүүтэй хаан бүхний хүүхдийг цуглууж шалгалт хийнэ” гэжээ. Тэгээд хааны хүү эзэн хааны шалгалтад явж шалгуулаад тэнцэж эзэн хааны баруун гарын түшмэлээр суужээ. Тэр хүүгийн явахад гаргүй хүүхэн гэдсэндээ хүүхэдтэй байжээ. Тэгээд хүүхдийг нь гарснаас хойш гуван жил болсон хойно хааны хүү хэдэн сарын хугацаагаар гэртээ харих болжээ. Тэгээд “Би тэр сарын төдний өдөр гэртээ харилаа” гэж буухиа бичиг явуулжээ. Тэр бичиг авч яваа хүн замдаа нэг айлд буужээ. Тэр айлд нэг хятад, нэг хүүхэн хоёр байжээ. Хоёулаа эвлээд өнөөх хүнд архи өгч унагаагаад бичгий нь авч үзсэн нь эзэн хааны баруун гарын түшмэдээс хоёр гаргүй эхнэртээ бичсэн бичиг байв. Тэгсэн өнөө хятадын эхнэр нь хоёр гаргүй хүүхний хойт эх байсан хүн байжээ. Тэгээд боджээ: “Үгүй, хоёр гаргүй хүүхэн гэх чинь вэ? Энэ өнөө хүүхэн байж магадгүй шүү! Үүнийг солиод биччихье!” гээд “Гаргүй хүүхнийг намайг очихоос урд цөл!” гэж бичээд бичгийг хуучин янзаар нь тавьж орхижээ. Бичиг авч явсан хүн босч яваад хааныд хүрээд бичгий нь өгчээ. Хаан уншаад их уурлаж
“Ямартаа уснаас аваад ямартаа цөл гэдэг юм! За, юу ч гэсэн эхнэрий нь хүүхэдтэй нь цуг Заятайн ганц сүмд аваачиж орхиё.Хүүг ирэхээр арга хэмжээ авъя” гэж бодоод гаргүй хүүхнийг хүүхэдтэй нь Заятайн ганц сүмд аваачаад буцжээ. Хүүхэн үлдээд боджээ.
“Намайг хуурч энд орхиод л хойноос минь ирж алах байх!” гээд хүүхдээ үүрээд явж орхижээ. Тэгсэн нэг өдөр хүү гэртээ ирж хаан аав нь уурлаж хүүгээ алах гэсэнд хүү үнэн учраа хэлжээ. “Тэгвэл буухиа бичиг хүргэсэн хүнийг дуудуулж асуух хэрэгтэй” гээд тэр хүнийг ирүүлээд буухианы хүн хэлж “Тийм айл дайрсан” гэжээ. Тэгэхээр хятад, хүүхэн хоёрыг барьж авчраад асуусанд тэр хоёр аргагүй бичиг сольсноо хэлжээ. Тэгэхээр нь хүүхний толгойг аваад хятады нь таяг мод тулуулж усгүй говьд цөлжээ. Тэгээд Заятайн ганц сүмд эхнэрээ авах гэж очсонд эхнэр нь алга болчихсон байжээ.
“За одоо нэгэнт алга болчихсон хойно яах вэ дээ! Харин нэг хоёр сар үгүй хоосонд өглөг өгье!” гэж бодоод хотол хошуугаараа зар тараажээ.
Түүнийг гаргүй хүүхэн дуулаад “Тэр өглөгт очих юм бол сайн л юмсан даа. Ганц намайг тэр даруй таньж орхино биз дээ!” гэж бодоод хүүхдээ үүрээд далайн захаар явжээ. Тэгсэн нэг өдөр ам нь их цангаж ус уух гэсэнд намхан эрэгтэй газар ер нь дайралдахгүй байв. Тэгээд ядахдаа “Дүүрсэн хэрэг” гэж, хүүхдээ нэг газар суулгаад өөрөө эргэн дээрээс ус руу тонгойжээ. Тэгсэн яах ийхийн чөлөөгүй ус руу уначихжээ. Тэгсэн унасан талын гар ургаад ирэх шиг болжээ. Хүүхэн босоод үзтэл өрөөсөн гар нь бий болчихсон байв. Тэгэхээр нь хүүхэн баярлаж дахиад тонгойж, нөгөө талаараа унаад орхисонд тэр талы нь гар ургажээ. Хүүхэн хоёр гартай болж баярлаад “За, одоо намайг яасан ч тахихгүй” гэж хүүгээ үүрээд өглөг өгч байгаа газар очжээ. Хаан аавындаа иртэл ээж нь хашааныхаа хаалган дээр тэрэгтэй алт мөнгийг ядуу хоосон улсад түгээж өгч байжээ. Тэгээд хүүхэн хүүтэйгээ хатны дэргэд очтол хүүхэд нь хатны хормойгоос зуурч
“Ээж ээ, ээж ээ” гэж орилжээ. Хатан гайхаж хүүхэд хүүхэн хоёрыг хартал гаргүй хүүхэнтэй тун адил, тэгээд хүүхэн хоёр гартай. Тэгэхээр нь хатан цаашаагаа хаан, хүү хоёроо дуудуулж тэр хоёр нь гарч ирээд хүүхнийг үзээд таньж гэртээ авч орж баяр найр хийжээ. Тэгээд хүү эхнэр, хүүхэд хоёртойгоо эзэн хааныхаа албанд очиж суугаад амар сайхан жаргажээ.

Урьд нэг айлд омог бардам ухна байжээ. Ухна гуай өөрийн сүргийн төлөө ер санаа үл тавин, ганцхан биеийн жаргалыг эрхэмлэдэг байжээ. Нэгэн өвлийн янгинам хүйтэн шөнө тэнгэр зузаан үүлсээр бүрхэгдэж сүрхий хүчтэй цасан шуурга болоход өнөө эвэр ихт ухна бусад хонь ямааг айлган хурц үзүүртэй эврээр мөргөлөн хөөж босгосоор хамгийн аятай дулаан байх гэсэн газраа эрж явлаа.
Тэгж явсаар хуц гуайн дэргэд очиж гэнэ. “Ухна миний ихэмсэг зангаас хуц айж аятай тухтай байраа найр тавин өгч өөр газар очих биз” гэж боджээ.
Гэтэл харин өнөө хуц гуай ер ажиглан анхаарсан шинжгүй тухлаг аятай хэвтэртээ таатай хивж зүүрмэглэн байхаар нь ямаан сүргийн тэргүүн ухна гуайн омог уур ихэд хүрч дээш цоройн сүрийг бадруулан “Хуцыг мөргөе” гээд цоройх гэтэл хашаатай олон хонь ямаа тал талаас шахаж байгаа учир үл айгч хуцыг мөргөж чадсангүй. Хий л уур омог нь хүрч цухалдан “Хуцанд дараа нэг чадал хүчээ үзүүлье” гэж бодсоор өөр аятай байр олохоор хавь ойрын бусад хонь ямааг айлгаж тав тухы нь алдуулан хашаан дотуур цааш явжээ.
Тэр хашааны нэгэн буланд хонин сүргийн дунд хамгийн их настай хөгшин ирэг хэвтэж байжээ. Ухна гуай уурандаа хөгшин иргийг босгон хөөж айлгаад дулаан айхан бууцан дээр тавтайхан унтаж цасан шуургын аюулыг мэдсэнгүй. Гэтэл шөнийн тэр их шуурганаар хоол эрж явсан өлөн чоно хотонд сэмхэн орж ирээд хашааны завсраар нэгэн ямааны сүвээнээс үмх мах тасдан авсан нь дээрэнгүй зант ухна тохиолдож золтой л амь алдсангүй гэнээ.
Маргааш өглөө бэлчээрт гарахад ухнын шарх ихэд өвдөж хэвтэн босон, байж ядан зовуурлан шаналахад ижил олон сүргээс нэг нь ч хөөрхий зовлонд учирсан ухныг өрөвдөн хайрлахгүйгээр үл барам анхааран хандах ч үгүй харин өнөө хуцаа бараадан өвсний шимтэйг амтлан идэж тааламжтай аятай байгааг харахаас ухнын уур омог хүрч цухалдан “Энэ муу хуцтай тулалдаж олон сүргийн өмнө хүч чадлаа үзүүлээд өгье!” гэж сэлэм мэт сүрлэг эврээ сэрийлгэн бүдүүн чанга дуугаар майлан шууд хуцыг чиглэн очжээ.
Харин тавтай идээшилж явсан хуц сүр бадруулан ирж яваа ухнаас айж сүрдсэн шинжгүй, амтат өвсөө хивсээр ажиггүй харж зогсов. Ухна гуайн уур омог ихэд хөдлөн өндөр гэгч цоройн буухын хооронд гэдэс нь хачин өвдөж тэртээ уул онхолдон нурах шиг болоод явчихжээ.
Гэнэт ухаан ортол газар хэвтэж байна. Ухасхийж бостол толгой нь их л хөнгөн болчихсон байна гэнэ. Өнөө хуц гуай харин юу ч болоогүй мэт хээв нэг идээшлэн ажиггүй явж байв. Ухна гуай хуцын араас ухасхийн давхих гэтэл хөлд нь нэг юм тээглэхэд харвал харин өөрийнх нь сүр жавхаа болж явсан эвэр нь хугарчихсан хэвтэж байжээ. Түүнээс хойш мухар болсон ухнаас нэг ч хонь ямаа айхаа больсон гэнээ.

Эрт урьд цагт нар сая мандаж навч сая дэлгэрч төр сая тогтож түмэн сая хурж байхад Бэтгэлжин бор шувуу гэж байж гэнэ. Тэр шувуу өвлийн хүйтэнд өлсөнө гэж, хаврын хатууд харшина гэж хайртай бэтгэ гүеэндээ чимх будаа чихэж атга будаа агуулсан юм байжээ. Тэгээд нэг өдөр тэнгэрт нисч ядраад харгана сондуул дээр суутал хайртай бэтгийг нь хагалчих гээд хатгаад байж гэнэ. Тэгэхлээр нь “Чамайг тэгвэл ямаагаар идүүлнэ дээ” гэж харганыг занаад ямаанд очиж “Ямаа гуай ямаа гуай, харгана сүндуул хайртай бэтгийг минь хагалчих гээд байна. Харганыг та идээд өгөөч!” гэж гуйж гэнэ.
Гэтэл ямаа “Чиний хатсан харганыг идэх байтугай шимтэй ногоогоо идэж барахгүй яая гэж байна” гээд тоосонгүй гэнэ. Тэгэхлээр нь Бэтгэлжин бор шувуу “Чамайг тэгвэл чоноор идүүлнэ дээ” гэж ямааг занаад чононд очиж “Чоно гуай, чоно гуай! Харгана сондуул хайртай бэтгийг минь хагалчих гээд байна. Харганыг хар ямаа идэж өгөхгүй байна. Хар ямааг та идээд өгөөч!” гэж гуйжээ.
Тэгтэл чоно “Чиний туранхай ямааг идэх нь байтугай тураг гөрөөсөө яаж идэх билээ гэж явна” гээд тоосонгүй гэнэ. Тэгэхлээр нь Бэтгэлжин бор шувуу “Чамайг тэгвэл анчнаар алуулна даа” гэж чоныг занаад анчин хар хүнд очиж “Анчин гуай, анчин гуай! Харгана хайртай бэтгийг минь хагалчих гээд байна. Харганыг хар ямаа идэж өгөхгүй байна. Хар ямааг хөх чоно идэж өгөхгүй байна. Хөх чоныг та хөөгөөд намнаад өгөөч!” гэж гуйжээ.
Тэгтэл анчин “Гуриатсан чоно хөөцөлдөх нь байтугай гуу жалгын гөрөөсөө намнаж чадахгүй явна” гээд бас тоосонгүй гэнэ. Тэгэхлээр нь Бэтгэлжин бор шувуу “Хулганаар чиний хувцсыг чинь ноолуулж хорлоно доо” гэж занаад хулганад очиж “Хулгана гуай, хулгана гуай! Харгана хайртай бэтгийг чоно идэж өгөхгүй байна. Хөх чоныг анчин хөөж намнаж өгөхгүй байна. Анчин эрийн хувцсыг чи ураад ноохойлоод өгөөч!” гэж гуйжээ.
Тэгтэл хулгана “Гөрөөчний дээл ноохойлох нь байтугай хөеөгөө яаж хураая гэж ядаж явна” гээд тоосонгүй гэнэ. Тэгэхлээр нь Бэтгэлжин бор шувуу “Чамайг тэгвэл хургачин хүүгээр алуулна даа” гэж хулганыг занаад хургачин хүүд очиж “Хургачин хүү, хургачин хүү! Харгана сондуул хайртай бэтгийг минь хагалчих гээд байна. Харганыг хар ямаа идэж өгөхгүй байна. Хар ямааг хөх чоно идэж өгөхгүй байна. Хөх чоныг гөрөөчин хөөж намнаж өгөхгүй байна. Гөрөөчний дээлийг хулгана ноохойлж өгөхгүй байна. Хулганыг чи хувин ус цутгаад алаад өгөөч!” гэж гуйжээ.
Гэтэл хургачин хүү “Хулгана зурамтай хөөцөлдөх нь байтугай хурга ишгээ хариулж гүйцэхгүй яая гэж явна” гээд тоосонгүй гэнэ. Тэгэхлээр нь Бэтгэлжин бор шувуу “Чамайг тэгвэл ааж ээжээр чинь зодуулна даа” гэж хургачин хүүг занаад аав ээжид нь очтол тэднийх эсгийгээ хийх гээд унгасаа савж байжээ.
Бэтгэлжин бор шувуу аав ээжид нь очоод “Харгана сондуул хайртай бэтгийг минь хагалчих гээд байна. Харгана сондуулыг хар ямаа идэж өгөхгүй байна. Хар ямааг хөх чоно идэж өгөхгүй байна. Хөх чоныг гөрөөчин эр алаад өгөхгүй байна. Гөрөөчний хөдсөн дээлийг хулгана ноохойлоод өгөхгүй байна. Хулганыг хургачин хүү чинь алаад өгөхгүй байна. Хургачин хүүгээ нэг сайн зодоод өгөөч! Гэж гуйжээ.
Тэгтэл хүүгийн аав ээж хоёр “Тархигүй хүүхэдтэй хөөцөлдөх нь байтугай тараасан унгасаа савж амжихгүй яая ийе гэж байна” гээд тоосонгүй гэнэ. Тэгэхлээр нь Бэтгэлжин бор шувуу “Тэгвэл та нарын унгасыг чинь уул талаар нэг болгоно доо” гэж занаад салхи гаргахаар шийдэж Болзоотын бор толгой дээр гараад байдаг чадлаараа исгэрэн жиргэж гарчээ.
Тэгтэл салхи шуурга дэгдэж савсан унгасыг хийсгэжээ. Ингээд хүүгийн аав ээж хоёр Бэтгэлжин бор шувуунд очиж “Салхи шуургаа намдааж өгөөч, бид хургачин хүүгээ зодоод өгье” гэж амлажээ. Хургачин хүүг “Хулгана алж өг” гэж зодох болсонд хургачин хүү “Хулганыг алаад өгье” гэж амлажээ. Хургачин хүү хулганыг алахаар очиход хулгана “Гөрөөчний хөдсөн дээлийг ноохойлоод өгье” гэж амлажээ. Хулгана гөрөөчний дээлийг ноохойлох болоход гөрөөчин эр “Хөх чоныг хөөж намнаж өгье” гэж амлажээ. Хөх чоныг гөрөөчин хөөж алах болоход чоно “Хар ямааг би хага татаад өгье” гэж амлажээ. Хар ямаа харгана сондуулыг идэхээр очиход харгана сондуул “Бэтгэлжин бор шувууны хайртай бэтгийг би хагалахаа байя” гэж ам тангаргаа өгчээ. Тэгээд Бэтгэлжин бор шувуу хайртай бэтгээ хамгаалж чадаад амар сайхан жаргав гэнэ.

Эрт цагт илжиг ойд амьдарч байхдаа нэгэн өдөр цөөвөр чонотой тааралдаад ийн хэлжээ. "Би бол ойн бүх амьтдын дотроос хамгийн хүчтэй нь билээ. Ойн амьтдаас чухам хичнээнг би алсаныг тоолоод баршгүй" гэжээ. Цөөвөр чоно хариуд нь:
"Үгүй байлгүй дээ илжиг гуай энэ ойд хамгийн зоригтой, чадалтай нь би шүү дээ" гэв. Илжиг ихэд дургуйцэж:
"За тийм болог. Чоно чи маргааш өглөө ойд очиж ойн амьтад хаана цугларсан газрыг олоод надад ирж хэл. Би ямар хүч чадалтайгаа чамд үзүүлээд өгөмз" гэжээ. Дараа өдөр нь цөөвөр чоно ойд очиж заан, одос үхэр, марал буга зэрэг олон зэрлэг амьтдыг хөөж нэгэн талбайд цуглуулчихаад илжигт ирж хэлэв. Цөөвөр чоно, илжиг хоёр явсаар ойд бөөгнөрсөн амьтдад дөхөж ирмэгц илжиг хэлсэн нь:
"За чоно чи надаас холхон шиг хүлээж бай! “Мах идээрэй” гэж намайг дуудахаар хүрч ирээрэй" гэхэд цөөвөр чоно зөвшөөрөн модны цаана хоцров. Илжиг модны завсар зайгаар нуугдан явсаар ойн цоорхойд цугларсан амьтдын дэргэд нь хүрч очоод:
“И-хо-о И-хо-хо” гэж гэнэт орилмогц бөөн байсан ойн амьтад үргэн тал бүр тийш бутран зугатав. Аварга том заан хэд хэдэн одос үхэр, буга, гөрөөсийг дайрч унаган бяц гишгэн алж орхив. Ойн амьтад зугатан явсаны дараа илжиг үхсэн үхэр, буга, гөрөөс тэргүүтнийг хараад:
"Хүүе чоно оо! Мах идээрэй! Нааш ир! Бушуул" гэж орилов. Цөөвөр чоно хүрч ирээд ихэд гайхаж "Илжиг гуай та үнэхээр хүч чадалтай амьтан юм байна. Би таны зарц болъё" гэв.
Илжгээс ихэд айсан цөөвөр чоно түүнийн бараа бологч зарц нь болжээ. Цөөвөр чоно илжигний хоёр том урт чихийг ямар нэг хүч чадалтай мэт байх гэж санадаг байжээ. Нэгэн өдөр цөөвөр чоно "Илжиг гуай, таны толгой дээр байгааг би сонирхож болохсон болов уу?" гэхэд илжиг зөвшөөрч хоёр чихээ үзүүлэв. Чоно чихий нь барьж үзээд "Таны энэ хоёр гозгор чинь эвэр юм байх гэж бодсон чинь биш шив дээ" гэхэд Илжиг "Хаанаас даа чих байхгүй юу!" гэхэд "Аа тийм бий" гэж цөөвөр чоно дотроо занав. Дараа нь нэгэн орой илжиг бэлчээрлэж байтал цөөвөр чоно барьж идэхээр дайрчээ. Илжиг ч байдаг чадлаар хот руу зугатав. Хотын хүмүүс түүнийг аюулаас авран чононоос салгажээ.
Илжиг үүнээс хойш нэрэлхэж худал хэлэхээ больсны дээр амийг нь аварсан сайн санаат хүмүүстэй нөхөрлөн тэдэнд үйлчлэх болж, ойд дахин очсонгүй ажээ.

Эрт урьд цагт нэг айл нүүж явжээ. Нүүсэн замаар нь нэг чоно ороод явж. Гэтэл зам дээр нь нэгэн зайдас хэвтэж байж гэнэ. Түүнийг чоно үзээд идэх гэтэл зайдас,
- Чоно та намайг битгий ид. Энэ урьд нэгэн байдсан гүү шаварт ойчоод хэвтэж байдаг билээ. Түүнийг очиж иднэ үү! гэж гуйхад чоно тэр зайдасны үгэнд орж хэлсэн ёсоор “Тэнд бий” гэсэн газарт нь очиж үзвэл үнэхээр нэг тарган байдас шаварт унаад хэвтэж байна гэнэ.
Түүнийг очоод идэх гэтэл гүү бас хэлж гэнэ,
- Чоно гуай та намайг идэх гэж байгаа бол шавраас минь татаж гаргаж орхиод ид! гэжээ. Түүний хэлсэн ёсоор шавраас нь гаргаж орхиод идэх гэтэл бас,
- Та одоо намайг шавартай хэвээр нь идэх гэж байхын оронд цэвэрлэж байгаад идээч дээ! гэж гэнэ. Бас хэлсэн ёсоор нь шаврыг нь хэлээрээ долоож арилгаж орхиод идэх гэтэл,
- Миний хойд хөлийн туурайнд нэг бичиг бичээстэй бий. Та түүний минь үзээд иднэ үү гэж хэлж гэнэ. Чоно түүний туурайн дахь бичгийг үзэх гээд очтол тэр гүү дух руу нь өшиглөж орхиод босоод давхиад явчихаж гэнэ. Чоно ухаангүй ойчжээ. Ухаан ороод харсан гүү тээр тэнд давхиж байна. Тэгэхлээр нь босоод,
Бут шиншлэж
Бултан бултан
Дов шиншлэж
Дайван дайван шогшиж явтал азаар нэг хамар дээр нэг бяруу байжээ.
Бярууг очоод идэх гэж.
- Та намайг хамар дээр идэх гээд яах нь вэ? Хүн харна. Жалганд оруулаад ид! Чоно гуай та эцэж зүдэрсэн бололтой, намайг унаад яв! гэж бяруу хэлжээ. Унаад явж. Бяруу,
- Жалга руу ороход толгой чинь эргэж магад, нүдээ аниад яв! гэж. Чоно нүдээ аниад явж байж. Айлын гадаа аваад орчихож. Улс амьтан “Уухай туухай” гэж үймэлдэн чоныг хөөж гарчээ. Чоно зугтахдаа,
Замаар явсан
Занхгар толгой
Зайдсанд хууртсан
Эргүү толгой
Шавраас нь татаж гаргах
Ямар эзэн нь билээ?
Шавры нь долоож арилгах
Ямар ээж нь билээ?
Туурайнд нь бичиг үзэх гэдэг
Ямар бичиг мэдэх билээ,
Хөлгүй гэж унав уу
Нүдгүй гэж анив уу
Хойд уулын холыг яана
Хоёр хөлт хохимойн ойрыг яана? гэж гаслан гаслан явсан гэнэ лээ.

Эрт урьд цагт ах дүү гурван өнчин хүүхэд байжээ. Айл хэсэж юм гуйж аж төрөн амьдардаг байжээ. Нэг өдөр айлаас юм гуйсан чинь хонины хүзүү өгч гэнэ. Бас нэг айлаас юм гуйсан, аяга будаа өгчээ. Ах дүү гурав хээр тал газар руу зургаан хүзүү, аяга будаагаа аваад явжээ. Тэгээд хүзүү будаа хоёроороо хоол хийхээр шийдэж, нэг айлын нутаг дээрээс тогооны тал ширэм олоод нэг өндөр уулын энгэр өөд явж очив.
Тэгээд 2 ах нь “Хүний бага хөдлөдөг, шувууны бага жиргэдэг юм. Хоёр ах нь сууж байя. Миний дүү аргал хоргол түүгээд ир” гэж дүүгээ явуулжээ.
Явчихсан хойгуур нь хүзүүгээ чанаад нэгийг нь дүүдээ тавиад тавыг нь хоёулаа хуваагаад идчихэж. Дүү нь аргал түүгээд ирэв. Ах нь хэлсэн нь: “Таван хүзүүтэй хонь юмаа. Хоёр ах нь ахаараа хоёр хоёр хүзүүгий нь идлээ. Дүүдээ нэг хүзүүгий нь тавилаа” гэжээ.
Шөлөнд нь будаагаа хийгээд буцалгаж байсан чинь өнөөх хагархай ширэм нь хагараад асгачихаж гэнэ. Тэгэхэд дүү нь хэлэв: “Одоо гурвуулаа гурван тийшээ явъя. Ах дүү гурвуулаа сан. Аман хүзүү зургуулаа сан. Амны хишиг дутахад бас нэг нь алга байдаг байжээ. Шөлөнд нь аяга будаа хийгээд уух гэсэн чинь тогоо хагараад үнсэн буун дайн болж бас байдаггүй ажээ. Ингэхлээр гурвуулаа харангатаж үхэх нь ээ. Гурван тийшээ явъя. Барьж байгаа гурван модоо энд хатгаад гурван тийшээ явъя. Гурван жил болоод энэ модоо эргэж үзье. Их сайн сайхан өнгөтэй байвал амьд байна гэж бодъё. Ойчиж гэмтсэн байвал үхэж гэж бодъё” гэжээ.
Тэгээд гурвуулаа гурван тийшээ явжээ. Тэгж явсаар байгаа хамгийн бага дүү нь нэг газар очоод хаан болоод суужээ. Дундах нь айлд зарагдан зарцлагдан өөрийн гэсэн гэргүй дөнгөн данган шар наран бор хоногийг өнгөрүүлэн явж байжээ. Их ах нь энд тэнд явж байгаад турж үхсэн байжээ.
Нэг өдөр дундах ах нь “ Нөгөө гурван модоо үзье” гэж бодоод явжээ. Явсаар байгаад өнөө гурван модон дээрээ очиж гэнэ. Тэгсэн чинь хамгийн бага дүүгийнх нь мод их сайхан ургасан байна гэнэ. Их ахы нь мод хугарч унаад хувхайрсан байна гэнэ. Өөрий нь мод муухай, өнгөгүй байж гэнэ. Тэгээд буцаж явжээ. “Ер нь их ах минь үхжээ. Дүү минь амьд байгаа юм байна. Дүүгээ сураглаж олж уулзъя” гэж бодоод явжээ.

Баруун урд хязгаарт очоод сураглаж гэнэ. Тэгсэн нэг хүн “Манай хаан гурван өнчин хүүхдийн нэг юм гэнэ билээ. Амьдарч чадахаа байгаад гурван тийшээ гарсан гэж ярьдаг юм гэнэ билээ” гэж ярьж гэнэ. Ах нь “Тэр мөн байж магад” гэж бодоод тэр хаантай уулзах гэж явж гэнэ. Уулзах гээд очсон чинь үүднийх нь харуул оруулахгүй байжээ. Тэгээд гурав дөрөв хоножээ. Тэгэхлээр тэр хааны няравт нэг өдөр “Урьдын бэрх цагт, өндөр уулын өвөрт ах дүү гурвуулаа байхад аман хүзүү тав байж билээ. Будаан цэрэг бужигнаж үнсэн буун дайн болж байхад гурван тийш гарч билээ” гэж хаандаа хэлж өгөөч гэж гуйжээ. Нярав хаанд нэг хүн тэгж хэлүүлж байна гэж хэлжээ. Хаан бодож байгаад “Тэр хүнийг оруулаад ир” гэжээ. Ингээд ах дүү хоёр уулзаад амар сайхнаар жаргаж гэнэ.

Нэгэн гахай заантай тааралдаад "Заан гуай, тань шиг ийм аварга том болъё гэвэл яах хэрэгтэй вэ" гэжээ. Заан инээмсэглэн хэлсэн нь:
- Аа, энэ бол тун нууц юм. Хэрвээ чи хүсээд байвал би чамд нэг ид шидтэй зүйл өгье гэж хэлээд гахайг орхиж ширэнгэ мод руу хэсэг зуур алга болчихов. Удсангүй заан эргэж ирээд хаанаас авчирсанаа хэлэлгүй ямар нэгэн навч өгөөд:
- Би чамд өдөр бүр ийм навч өгөх болно. Түүнийг идээд байвал чи хожим яг л над шиг том болно доо гэж хэлэв.
Түүнээс хойш гахай өдөр бүр заанийд очиж нэг навч авч идээд байсан чинь нэг мэдэхэд таргалаад бие нь томорч заантай төстэй ч юм шиг болоод иржээ. Бас нилээд хугацаа өнгөрсөн хойно үзвэл гахай бүр бүдүүрч, хошуу нь уртсаж жижигхэн соёо ургаад нүд, чих нь ч гэсэн заантай адилхан болсоор байв. Гахай үүнийг мэдээд "Бүх юм сансанаар болж байвал удахгүй би заантай адилхан болно. Тэгэхэд энэ муу болхи саарал амьтан шиг биш, хорвоогийн хамгийн том амьтан ямар байдгийг бусад бүх амьтдад үзүүлээд өгнө дөө" гэж боджээ.
Гахай ихэмсэгээр хамраа сартагануулан нааш цааш явж байхдаа тааралдсан амьтныг танихаа болив.
Нэгэн орой гахай хоол олж идэхээр ойд очиж модны үндэс ухаж гарав. Түүний хошуу нь урьдынхаасаа огт өөр, хүчирхэг том амьтан болсон нь илт байсанд гахай бүр ч сагсууран хошуугаа ээтийлгэн ийш тийш харайлгаж газар онгилж тургиж байхыг хавь ойрын амьтад үзээд ойртож чадахгүй айж байлаа.
Яг энэ үеэр заан ойролцоо явж байтал нь их чимээ шуугиан гараад байхаар нь гайхаж,
-Цаана чинь юу болоод байна вэ гэсэнд амьтад:
-Энд заанаас том нэгэн амьтан ирчээд байна.
- Аа тийм үү? Надаас том амьтан байдаг гэж би ер нь сонсоогүй юм байна. Ямар амьтан байна вэ? Харъя гэж заан бодоод ой руу очиж харвал үхээнц муу гахайнцар үндэс малтаж байгаа харагджээ. Заан зэвүүрхэж:
- Аа муу гахайнцар байх шивдээ. Би чамайг том болгох гэж дэмжиж оролдоод байхад харин чи өөрийгөө бүр ихэд бодоод эцэстээ өөрийгөө надтай зүйрлэх гэж санаархаж байгаа бий. Чи өөрийгөө надаас том хүч чадалтай амьтан болчихлоо гэж санаж байна уу? Тэгэхгүй шүү. Үүнээс хойш чамд ид шидтэй навчаа өгөх өө болилоо гэчихээд явчихжээ.
Тэр цагаас хойш гахай том болсонгүй зөвхөн газар онгилоод л хоншоороо ээтийлгэн тургиж байдаг болсон гэнэ.
Бусдын тусыг эс үнэлэн биеэ тоох гэдэг мөн ч хортой юм аа!

Эрт урьд цагт эгч дүү хоёр байжээ. Эгч нь хэмжээлшгүй баян, дүү нь хэлэхийн эцэсгүй ядуу юмсанжээ. Ядуу дүү нь нүцгэн биеэ ч далдлах хувцасгүй, зөвхөн модны навч мөчирөөр наагуур цаагуураа халхалж, хүүхдээ үүрэн хээр гадаа тэнэж, холтос навчис түүж худалдан хоногийн хоол олдог байв. Хөөрхий тэр ядуу эмэгтэй нэгэн өдөр хөвч их ой ширэнгэд очиж хүүхдээ модны ёроолд орхиод навч түүсээр хүүхдээсээ нилээд хол явчихжээ. Тэр хойгуур нь хүүхдийг нь нэг сармагчин авч модны орой дээр гараад тоглож эхэлжээ.
Эмэгтэй навч түүж аваад хүүхдээ тавьсан газарт эргэж ирсэнд хүү нь алга байжээ. Эх нь хүүгээ дуудаж бахирсан боловч таг чиг байлаа. Гэтэл гэнэт хүүхдийн уйлах чимээ сонсож модны орой өөд харвал нэг сармагчин хүүгий нь тэвэрч нэг мөчрөөс нөгөөд дүүлж харагдав.
Эх хүүгээ дуудан уянгалан дуулсанд сармагчин хүүгий нь тэвэрсээр модны мөчир дамжин бүжиглэн улам улам доошилж байна. Эх нь дуулсаар байв. Сармагчин доошилсоор доошилсоор газарт бууж хүүгий нь эхэд нь өгөөд асуусан нь:
- Эмэгтэй чи ийм сайхан дуулдаг мөртөө яагаад ингэж явдаг вэ? Чи өдөр бүр л энд ирдэг үү? гэсэнд эмэгтэй хариуд нь:
- Би ядуу учир өдөр бүр энд хоолоо залгуулах идэх юм олдог гэв.
Сармагчин:
- За чи тэгвэл энэ замаар яв! Нилээд явж байтал нарийхан зөрөг зам зүүн тийш эргэнэ. Түүгээр яв. Замд чинь янз бүрийн алим жимс ургасан моднууд тааралдана. Тэдний зарим нь намайг ав намайг ав гэж бахирах бий. Тэднийг битгий аваарай. Харин дуугарахгүй байгаа жимснээс нь ав гэж хэлэв.
Эмэгтэй хүүгээ тэвэрч сармагчингийн заасан замаар цааш явтал намайг ав намайг ав гэж зарим модны жимс бахирна. Түүнд гар хүрсэнгүй, огт дуу гарахгүй байгаа жимснээс нэгийг аваад эргээд сармагчинд ирж хэрхэн ямар жимс авсан учраа хэлсэнд сармагчин:
Одоо гэртээ харь гэртээ ороод хаалга үүдээ сайн түгжээд жимсээ хагал гэжээ.
Эмэгтэй гэртээ ирж сармагчингийн захиж хэлснээр хийв. Жимсэн дотроос маш их алт мөнгө, хувцас хунар гарч ядуу эмэгтэй ихэд баярлан бүх мөнгө, хувцасыг хоёр хэсэгт хувааж нэг хэсгийг эгчдээ өгч хоёр дахийг өөртөө авчээ.
Баян эгчид дүүгийн өгсөн юм чамлалтай санагдаж:
-Би чиний олз олсон газрыг мэднэ. Одоо өөрөө очиж юу байгаагий нь авчирна гээд дүүгийнхээ хүүг авч ой руу явав.
Ойд очиж хүүгээ модны ёроолд орхиод навч түүхээр ширэнгэнд оржээ.
Энэ хойгуур сармагчин ирж хүүг үзээд:
-Энэ эмэгтэй чинь ийм ховдог шунхай амьтан байсан гэж үү гэж гайхсанаа: “Юу ч атугай буцаж ирэхээр нь учрыг лавлая” гэж шийдээд хүүгий нь авч модны оройд гарав. Төдхөн эмэгтэй буцаж ирээд дуулахаар нь сармагчин хүүгий нь авч модны орой дээрээс бууж ирээд:
Өчигдөрийнх чинь чамд багадаа юу гэж асуув. Баян авгай, өчигдөр миний ядуу дүү ирсэн юм гэж хэлсэнгүй, харин “Тиймээ, бага байна. Бүр ихийг авах гэсэн юм” гэжээ. Сармагчин урьдын адил зам зааж зөвхөн дуугарахгүй байгаа жимснээс ав гэж зөвлөжээ.
Эмэгтэй сармагчингийн заасан замаар явж байхдаа энэ муу сармагчин ер нь намайг хэн гэж бодоо вэ? Тэр намайг ав намайг ав гэж дуугардаг жимсийг авбал их үнэтэй сайхан юм бий байх түүнийг нь авахад яадаг байна гэж бодсоор алим жимс багсайн ургасан модонд хүрэв “намайг ав” гэж дуугарсан нэг алимыг аваад эргэж буцах замдаа сармагчинд
- Би дуугараагүй жимсээс авав гэж худал хэлжээ. Сармагчин цааш хэрхэх учрыг авгайд заав.
Авгай гэртээ ирж хаалга үүдээ бэх сайн түгжиж, алимаа хагалтал дотроос нь алт мөнгө биш харин араатан амьтан, аварга могой цувран гарч ирээд ховдог авгайг хазаж хатгаж тарчилаав. Шунал ихэдвэл шулам болно гэгч энэ ажгуу. Сайн санаагаар тусалсан бусдын ач тусыг чамлалгүй үнэлэн хүндэтгэх нь чухал юм.