Үлгэр... зөвхөн үлгэр...

Эрт урьд цагт Алшачууд жил болгон гэр бүлээрээ Зууд мөргөл хийдэг заншилтай байжээ. Тэгээд зам холоос болж цаст уулын ёроолд буудаллаж байж гэнэ. Нэг жил, гэр бүлээрээ Зууд мөргөхөөр явж байгаад цаст уулын ёроолд ирж морь тэмээгээ амрааж буудаллав. Тэгээд явах болж арван дөрвөн настай охиноо тэмээгээ авчир гэж явуулжээ. Охин нь өндөр уулын бэлд хүрч, тэмээнийхээ дэргэд очтол цаанаас нь хүн хар гөрөөс гарч ирээд, барьж аваад явчихаж гэнэ. Ээж, аав нь охиноо хэчнээн хайгаад олсонгүй аргаа барж цааш явж Зууд мөргөчихөөд харьжээ.
Нэлээд хэдэн жил өнгөрч охиныхоо хойноос гашуудах нь багасч байх үед бас нэг айл Зууд явж байгаад цаст уулын хажуугаар өнгөрч явтал бүх биеэрээ үстэй хүүхэн гүйж ирэв гэнэ. Тэдгээр хүмүүс айж сандарч зогстол тэр ноостой хүүхэн,...
- Та нар битгий ай. Би бол хүн байна. Олон жилийн өмнө миний аав ээж намайг дагуулж Зууд явж байгаад энд үлдээсэн юм. Би тэмээгээ авахаар явж байхад хүн хар гөрөөс барьж аваад явсан юм. Өнөөдөр би арай гэж зугтааж ирлээ гэв.
Тэд зэргэлдээ хошууны айл охиноо гээсэн талаар сонсож байсан болохоор түүний үгэнд арай гэж үнэмшив. Ноостой хүүхэн,
- Одоо хүн хар гөрөөс араас хөөгөөд ирж яваа. Та нар миний амийг авар гэж гуйжээ. Тэд ноостой хүнийг ачаандаа хийж нуув. Төдөлгүй хүн хар гөрөөс хүүхний араас хөөж ирсэн боловч хүмүүст ойртож чадахгүй, бас холдож чадахгүй ойр хавиар нь бараадан холхиж байснаа гэнэт буцаад ой модруу орчихов. Хүмүүс “Одоо хүн хар гөрөөс явсан” гэж бодоод хүүхнийг ачаан дээрээ гаргаж суулгаад явж байтал өнөө хүн хар гөрөөс ой модноос хүүхдээ тэврэн гарч ирээд уулын хөвөөгөөр нааш цааш явж хүүхдээ эхэд нь харуулж байна гэнэ. Мөргөлчид ажиггүй цааш явсанд хүн хар гөрөөс хүүхдээ хоёр хөлөөс нь барьж хоёр тийш нь татаж тасдаад нэг хэсгийг нь ээжрүү нь шидэж, нэг хэсгийг нь өөрөө аваад ууландаа буцаад орчихсон гэдэг. Хүн хар гөрөөс гэгч амьтан их үнэнч сэтгэлтэй боловч хаягдаж үлдэхийг үл тэсвэрлэж, үр хүүхдээ золионд гаргадаг өрөвдөлтэй бөгөөд харгис хэрцгий амьтан байжээ.

Цааш нь...

Эрт урьд цагт эмгэн өвгөн хоёр ганц хүүтэйгээ, долоон улаан ямаагаа хариулан амьдран суудаг байж гэнэ. Хүү нь өдөр бүр ээж нуурын хөвөөгөөр долоон улаан ямаагаа хариулдаг байв. Нэг өдөр олон загасчин ирж, ээж нуурын загасыг шүүрдэж нэг ув улаан загас гохдож гаргахыг хүү харав. Хүү их өрөвч зөөлөн сэтгэлтэй тул загасыг өрөвдөж,
- Та нар наад улаан загасаа надад өгчих гэж гуйсанд загасчид,...
- Чи тэгвэл нэг улаан ямаагаа бидэнд өг. Тэгвэл загасаа чамд өгье гэв. Хүү зөвшөөрч, нэг ямаагаа барьж өгөөд загасыг авч ээж нууранд нь буцааж тавьжээ. Улаан загасыг усанд нь тавьсанд загас уснаасаа гарч ирээд хүүг баахан харж байснаа буцаад усандаа орж алга болов. Хүү зургаан улаан ямаагаа туугаад гэртээ ирэхэд аав, ээж хоёр нь,
- Нэг улаан ямаагаа яасан бэ? гэж асуув. Хүү,
- Нэг улаан загасаар сольчихлоо гэж хариулав. Аав, ээж хоёр нь,
- Нэг улаан загасаа яасан бэ? гэж асуув. Хүү,
- Та хоёр минь дандаа “Амьд амьтны амийг аварч байвал буян болно” гэж захидаг болохоор усанд нь буцаагаад тавьчихлаа гэж үнэнээ хэлэв.
Аав ээж нь уурлаж хүүдээ нэг уут өгөөд хөөж явуулжээ. Хүү гэрээсээ хөөгдөөд орох орон, оочих аягагүй, өлсөж ундаасаад нэгэн толгойн энгэрт муу хар уут дэрлээд “Одоо нэг сайхан мах байсан бол” гэж бодож хэвтээд унтчихав. Унтаж, унтаж сэрсэн чинь өмнө нь тавагтай чанасан мах байж байв. Өлссөн хүү юм бодож санасангүй өнөө махыг идчихээд цааш явав.
Явж явж бас нэг толгойн энгэрт суугаад “Одоо нэг сайхан бууз байсан бол” гэж бодож байгааад унтчихав. Нойрон дунд нь жигнэсэн буузны үнэр ханхийхэд сэрээд харсан чинь үнэхээр дөнгөж жигнэсэн тавагтай бууз байж байв. Хүү бас л идчихээд цааш явав.
Ийнхүү хүү унтах бүртээ “Тийм хоол идэх юмсан, ийм хоол идэх юмсан” гэж бодоод санасан бүгд нь бүтдэг байлаа.
Нэг өдөр “Нэг сайхан байшин байсан бол” гэж бодоод унттал гурван давхар байшинтай болчихсон сэрж гэнэ. Дараагийн өдөр унтахдаа “Байшиндаа эд хөрөнгөтэй болох юмсан” гэж бодоод унттал бас л дутах юмгүй эд хөрөнгөтэй болсон байлаа. Харин түлэх түлээтэй болох юмсан гэж хэчнээн бодоод түлээтэй болохгүй байв. Тэгээд хүү өдөр бүр түлээ түүдэг болов. Нэг өдөр түлээгээ түүж яваад ядраад болохгүй болохоор нь “Түлээ намайг үүрдэг байсан бол” гэж бодоод түлээн дээрээ гараад унтчихав. Нэг сэрсэн чинь үнэхээр түлээ нь өөрийг нь үүрээд гэрийнхээ үүдэнд ирж байв.
Хүү нэг удаа “Хэн надад хоол, цай хийж авчирч өгдөг юм бол? Мэдэх юмсан гэж бодоод” түлээ түүж яваад хурдан гэгч буцаж ирээд харсан чинь нэг үзэсгэлэнтэй хөөрхөн охин хоол хийгээд зогсож байв. Хүү охиныг хараад магнайгаа хагартал баярлаж гэртээ гүйж ороод,
- Чамайг хэн гэдэг вэ? Чи хаанаас ирсэн юм бэ? гэж асуухад охин,
- Би бол чиний усанд буцааж тавьсан улаан загас байна. Би чиний ачийг хариулж, эхнэр чинь болохоор ирсэн юм. Харин чи намайг харах ёстой өдрөөсөө гурав хоногийн өмнө харчихлаа. Тийм болохоор чи бид хоёрын амьдралд нэг гай учрах болно гэж хэлжээ.
Ингээд хүү, охин хоёр жаргалтай сайхан амьдарч байтал хаан энд үзэсгэлэнтэй хөөрхөн бүсгүй байгааг олж мэдээд эхнэрээ болгон буулгаж авахаар олон цэргээ дагуулан иржээ. Загас бүсгүй,
- За одоо бид хоёрт аюул ирлээ. Чи хааны цэрэгтэй тулалд. Тулалдаад үхэхийн өмнө “Хаан нь үнээ бол, цэргүүд нь бух бол” гэж хэлээрэй гэж захив. Хүү эхнэрээ өгөхгүй гэж хааны цэргүүдтэй тулалдав. Тулалдаж, тулалдаж үхэхийн даваан дээр,
- Хаан нь үнээ бол, цэргүүд нь бух бол гэж хэлсэнд үнэхээр хаан нь үнээ болж, цэргүүд нь бух болж хувираад олон бух ганц үнээгээ булаалдаж, хоорондоо мөргөлдсөөр хүч тамираа барж ирэв. Хүү,
- Одоо юу хийх ёстой вэ? гэж асуухад эхнэр нь,
- Одоо хаан нь хаан болж, цэргүүд нь цэрэг болж буцацгаа гэж хэл гэв. Хүү эхнэрийхээ хэлсэн ёсоор “Хаан нь хаан болж, цэргүүд нь цэрэг болж буцаж явцгаа” гэж хэлэв. Үнэхээр хаан нь хаан болж, цэргүүд нь цэрэг болж буцаж явцгаав. Бүсгүй,
- Одоо бид хоёрын гай өнгөрсөн. Харин хоёулаа гурван жил л сайхан амьдарна. Харин түүний дараа чи үхрийн эвэрт үхэж би чиний хойноос гашуудахдаа буцаж загас болоод Ээж нуурандаа орж Хатан гол болон урсаж явна гэж хэлжээ.
Залуу хос аз жаргалтай сайхан амьдарсаар гурван жил харвасан сум шиг өнгөрч, бүсгүйн хэлсэн хугацаа ч ирэв. Хүү ихэд сэтгэлээр унаж,
- Би үхэхгүй, би чамаасаа салахгүй, байшингийн дээвэр дээр гараад суучихвэл үхэр хаанаас ирж намайг мөргөх билээ гэж хэлээд байшин дээрээ гараад өдөржин суудаг болжээ. Нэг өдөр байшин дээрээ гараад хийх юм олдохгүй уйдахдаа хөөрөгнийхөө халбагаар чихээ ухаж суутал, гэнэт байшингийн дэргэд үхэр мөөрөх сонсдов. Үхэр бодож суусан хүү цочихдоо хөөрөгнийхөө халбагаар чихрүүгээ хатгаад үхчихэж гэнэ. Учир нь тэр хөөрөгний халбагыг үхрийн эврээр хийсэн юм байж. Нөхрөө үхсэний дараа үзэсгэлэнт хөөрхөн лусын дагина бүсгүй гашуудан шаналж, хүний амьдралаас уйдахдаа Ээж нуурандаа очиж загас болон хувирчээ. Удалгүй Ээж нуурын ус загас бүсгүйн гашуудлыг даалгүй Хатан гол болон урссан домогтой юм гэнэ.

Цааш нь...

Эрт урьд цагт тэмээ одоогийн бугынх шиг арван хоёр салаа эвэртэй байсан ажээ. Бас өтгөн болоод урт сайхан сүүлтэй байж гэнэ. Харин тэр цагт буга эвэргүй мухар мулзан, адуу сүүлгүй шахам годон шодон байсан юмсанжээ.
Иймд тэмээ, сүрлэг сайхан эвэртэйдээ их л биеэ тоон эврээрээ ямагт гайхуулан хөөрлөхдөг байжээ....
Тэмээ нэг өдөр ус уухаар нуурын хөвөөнд ирээд уухаасаа илүү усанд туссан дүрсээ олж үзээд сүр жавхлангаа их л бахдан хараад зогсож байжээ. Тэгтэл энэ үеэр ойгоос буга гарч ирээд толгой бөхийлгөн мэхэсхийж гунигтайгаар хэлжээ,
— Өнөө үдэш би ойн амьтдын чуулганд айлчлан очих учиртай билээ. Ийм муухай мөлчгөр мухар духтай яаж очих билээ? Ядаж нэг цагийн төдий ч бол чинийх шиг ийм сайхан эвэртэй явж үзэхсэн. Тэмээ чи өршөөж, өнөөдөр надад эврээ түр өгөөч! Маргааш чамайг ус уухаар энд ирэхэд чинь би эврий чинь авчирч өгөмз гэж гуйжээ.
Тэмээ бугыг үзвэл үнэхээр өрөвдмөөр сүр үзэмжгүй харагдсан тулд эврээ мулталж өгөөд «Ус уухаар ирэхэд минь заавал авчирч өгөөрэй!» гэж захив. Сүрлэг сайхан чимэглэл болсон эврийг шүүрч аваад буга ойдоо орчив. Замд нь морь дайралдсанд буга хэнээс эвэр авснаа хэлж өгчээ.
Морь бас нэг гоё сайхан юм олж авах санаатай тэмээнд очоод сүүлийг нь гуйжээ. Сайхан сэтгэлт тэмээ аанай л морины үгэнд ороод сүүлээ бас сольчихжээ.
Түүнээс хойш өдөр хоног өнгөрсөөр он удсан боловч хөөрхий тэмээ эвэр сүүл хоёрынхоо аль алиныг олж авч чадсангүй ажээ. Авлагатай амьтадтайгаа уулзаад эвэр, сүүл хоёрыг нь эргүүлж өгнө гэж амласныг нь сануулахад цаадуул нь дооглон инээгээд,
— Тэхийн эврийг тэнгэрт тулахаар тэмээний (шинэ) сүүлийг газарт хүрэхээр өгөмз гэжээ.
Тэр цагаас хойш одоо болтол тэмээ ус уух бүрдээ усан дотор эвэргүй мухар мулзан болсон дүрсээ олж хараад дур нь гутаж толгойгоо сэгсэрдэг болсон гэх ба ус хэд балгаад энэ тэр уулын орой харж байн байн өлийн зогсдог нь усан дээр эврийг нь авчирч өгнө гэж (амласан бугын болзоог санаад «Буга эврий минь авчирч яваа болов уу» гэж горьдож хардаг учраас тэр гэнэ. Бас бугын звэр жил бүр нэг удаа булгарч унадаг нь тэр звэр угаас бугад заяасан биш, тэмээнээс залилж авсны учраас тэгдэг гэнэ.

Цааш нь...

Урьд цагт Алшад туйлын ядуу ах, дүү хоёр байжээ. Тэд өдөртөө зээр гөрөөс агнан, гоёо малтаж амьдардаг байв. Нэг өдөр, ах дүү хээрээс даалинтай олон ембүү олжээ. Энэ нь тэр хоёрын энэ насандаа үзээгүй тийм их мөнгө тул яахаа мэдэхгүй сандарч, чи ав би ав хэмээн хэсэг түлхэлцэж байгаад “Эр хүн, хүний юмыг зүгээр авдаггүй юм. Хүний буян хүнд халддаггүй юм” гээд өнөө даалинтай ембүүгээ буцаагаад нүхэнд нь булчихаад явж гэнэ. ...
Ах дүү хоёрыг явсны дараа тэр бүүргээр бас нэг шунахай наймаачин явжээ. Тэр наймаачин явж байгаад яг ах дүү хоёрын мөнгө булсан газарт ирэхэд илжигний туурай нүхэнд бүдэрч унаад наймаачныг унагачихаж. Илжигнээсээ өнхөрч унасан наймаачны уур нь хүрч, босч ирээд илжгээ шавхуурдчихаад цааш явах гэснээ “Сая яагаад илжиг зүгээр явж байгаад бүдэрч унасан юм бол?” гэж бодоод илжиг бүдэрсэн газарт очоод хартал саяхан булаад орхисон нүх байхаар нь малтаад үзсэн чинь дотроос нь даалинтай цагаан ембүү гарч ирж гэнэ. Наймаачин мөнгийг үзээд хагартлаа баярлаж цагаан мөнгийг илжгэндээ цөмийг нь ачиж аваад гэрийн зүг одов гэнэ.
Харьж явах замдаа нэгэн айлд хонохоор болоход тэр айлд бас нэг муу санаатай дээрэм хийдэг хүн ирж хоножээ. Дээрэмчин шөнө дунд наймаачны мөнгийг хулгайлаад зугтаж нар гарах үед Хатан голын эрэгт хүрч, мөнгийг өмдөндөө хийж хүзүүндээ тохоод гол гаталж явжээ. Гэмт хүн гэлбэлзэнэ гэгчээр дээрэмчин баригдах вий хэмээн айхын хажуугаар хүзүүн дэх мөнгө нь ч хүндэрч байв. Гэтэл гэнэт хуй салхи дайрч сал нь холбилзон дайвалзахад дээрэмчин тэнцвэрээ алдаж голын усанд унаж, хүзүүн дэх мөнгө нь түүнийг усны ёроолд живүүлж үхүүлэв гэнэ.
Тэр жилийн намар Алшагийн айлууд их аян хийж нэг айл, ах дүү хоёрыг хөлсөлж, хоёр тэмээ өгөөд хужир давс ачуулжээ. Ах дүү хоёр тэмээгээ хөтлөөд аян жин хийж Хатан голын хөвөөгөөр явж байтал нохой нь голын хөвөөн дэх мөс рүү хуцаад байж гэнэ. Хоёр залуу “Нохой яагаад хуцаад байгаа юм бол” гэж бодоод очиж үзсэн чинь мөсний доороос даавууны өөдөс цухуйж байв. Татаад гаргатал дотор нь дүүрэн мөнгө хийгээд шуумгийг нь боочихсон өмд байв. Ах дүү хоёр мөнгийг задалж үзээд урьд өөрсдийн олоод газарт булж орхисон мөнгө болохыг таниад яах учраа олохгүй хэсэг ярилцаж байгаад төлөг буулгаж үзжээ. Төлгөнд нь: “Энэ мөнгө бол ах дүү хоёрт тэнгэрээс өгсөн хишиг мөн тул авах ёстой гэж буужээ”. Тэгэхээр нь авахгүй бол яах вэ? гэж төлөг тавьж үзсэнд “Хэрвээ авахгүй бол тэнгэр гомдоно. Хоёрт лус гомдоно. Гуравт нохой гомдоно” гэж буужээ. Тэгээд ах дүү хоёр тэнгэрийн хишиг хэмээн тэнцүү хувааж авахад нэг ембүү сондгойрч үлдэв. Монгол хүн юмыг хоосруулж дуусгах цээртэй, тэнгэр газрын хишиг тул өнөө үлдсэн ганц цагаан ембүүгээрээ тэнгэр газрыг тахижээ. Түүнээс хойш ах дүү хоёр дутах юмгүй сайхан амьдарчээ.

Цааш нь...

Эрт урьд цагт зуун хорин настай нэг эмгэн байжээ. Тэр эмгэн хэдийгээр өндөр настай боловч өвдөх өвчингүй эрүүл саруул, хөнгөн шингэн бөгөөд ганц хүүтэй юм гэнэ. Өдөр бүр ганцаараа хонио харилуж амьдардаг байв. Хүү нь нэг шөнө сэрээд харсан чинь ээж нь шүдээ чигчлээд, галын хүрээ рүү түүхий мах тургиж байв гэнэ. Хүү үүнийг үзээд “Ээж ямар сонин юм бэ? манайх ойрд хонь мал гаргаж идээгүй дээ” гэж бодож хэвтжээ. Хүү энэ өдрөөс хойш хэдэн шөнө дараалан ээжийгээ ажиглаж харсанд ... шөнө бүр үүр цүүрээр босч суугаад шүдээ чигчилж, түүхий мах тургиад байхаар нь лав учир байна гэж бодоод шалгаж үзэхээр шийдэв. Өглөө нь хүү босч ирээд:
- Ээж ээ, та гэртээ амарч бай, өнөөдөр би хониндоо явъя гэж хэлээд малаа хариулж явав. Тэгээд хонио бэлчээрт гаргачихаад “Өнөөдөр би малын захад нэг сайн унтаж авчихаад шөнө ээжийн юу хийдгийг манаж үзье байз” гээд өдөржин малын захад унтаж, нойроо авчихаад орой нь малаа туун гэртээ ирэв.
Шөнө нь хүү унтсангүй ээжийгээ манаж хэвтэв. Ээж нь шөнө дунд босч, дээлээ өмсөөд гарч явав. Хүү сэм босч үүдээ жаахан сөхөж араас нь харсанд үнсэн дээрээ очиж хэд хөрвөөгөөд хөх чоно болж хувираад босоод ирэв гэнэ. Тэгснээ биеийнхээ үнсийг хэд сэгсэрчихээд зүүн хойшоо давхиж оджээ. Хүү энэ байдлыг нүдээр үзэж мэдээд, айх гайхах зэрэгцэж яах учраа олохгүй хэсэг самгардан зогсов. Үүр цайхын үед ээж нь ирж буй бололтой шир шир гэх хөлийн чимээ сонсогдоход босч харвал мөн л үнсэн дээрээ очиж хөрвөөгөөд хүн болж хувираад гэртээ сэм орж ирээд орондоо оров. Удалгүй өглөө болоход ээж нь сая сэрсэн хүн болж хүүгээ,
- За хүү минь одоо босч малаа бэлчээ. Ээж нь өнөөдөр бие муухан байна гэв. Хүү нь мөн дөнгөж сэрж буй янз гаргаж, босч ирээд, ажиг сэжиг гаргалгүй хоол ундаа идэж уучихаад малдаа явав. Хүү малаа бэлчээрт гаргамагц сүмд очиж, энэ учрыг багшдаа хэлж,
- Манай малыг чоно огт иддэггүй, айлын малд чоно ороод байдаг нь ийм учиртай юм байна. Одоо ээжийг яавал дээр вэ? гэж асуухад багш нь,
- Чи отчийн авшиг авахуул. Отчийн авшиг гурав авахуулахад сайн муу аяндаа ялгардаг юм гэж хэлэв. Хүүгийн ээж гэрт нь хүн ирэхэд тун дургүй байдаг байлаа. Хүү нь гурван лам залж,
- Та гурав манайд очиж хүн бүр нэг нэг отчийн авшиг уншиж өгөөч. Ээжийнхээ сайн мууг ялгах гэсэн юм. Манай ээж гэртээ хүн оруулах их дургүй байдаг юм. Тийм болохоор та гурав орой хотны захад хоноод өглөө орж ирээрэй гэж захиад орой нь ажиг ч үгүй млаа хотлуулж гэртээ ирэв. Маргааш өглөө нь хоёр лам хүүгийн хэлснээр гэрт нь орж зул хүжээ өргөчихөөд отчийн авшгаа уншиж эхэлтэл эмгэний толгой өвдөж эхлэв. Хоёрдахь удаагаа унштал эмгэн муурч унажээ. Гуравдахь удаагаа уншсанд эмгэн үхэж гэнэ. Ингээд хүү отчийн авшиг уншуулснаар эхийх нь дүрд хувилсан шулмасын мууг таньж даран, нутаг усаа аюулт дайснаас аварсан гэнэ.

Цааш нь...

Эрт урьд цагт үр хүүхэдгүй эмгэн, өвгөн хоёр амьдран суудаг байжээ. Өвгөн нь их ааш муутай юм гэнэ. Тэр үргэлж эмгэнээ хүүхэд төрүүлсэнгүй гэж харааж загнадаг байв. Нэг намар өвгөнөө аянд явсан хойгуур эмгэний гарын алга загатнаад болохоо байчихав. Эмгэн гарынхаа алгыг маажиж суутал дороос нь мэлхий гараад иржээ. Эмгэн мэлхийг үзээд “Мэлхий ч миний үр” гээд манцуй оёж манцуйлаад хүүхэд шиг арчилж суудаг болж гэнэ....
Хэдэн сарын дараа өвгөн нь аянаасаа буцаж ирэхэд эмгэн,
- Өвгөөн бид үртэй болсон шүү гээд манцуйтай мэлхийгээ харуулсанд өвгөн үзээд ихэд уурлаж,
- Пэй, бузар гэм. Чи чинь яасан муухай юм гаргадаг юм бэ? гэж хэлээд өнөө мэлхийг алах гэтэл эмгэн нь,
- Тэгвэл та өөрөө мэд. Бид хоёр үр хүүхэдгүй арга ядаж байхад мэлхий ч гэсэн үр заяасан байхад та ална гэж байдаг хэмээн уйлахад өвгөн зөрүүдэлж ална гээд хутгаа гаргаж мэлхийг дүрэх гэтэл мэлхий гэнэт,
- Аав аа, та намайг алах гэж байгаа бол ууранд хийгээд цохиж ал. Тэгэхгүй бол би үхэдгүй юм гэж хэлжээ. Өвгөн мэлхийг ууранд хийгээд цохих гэтэл уурнаасаа бултгас гээд гараад ирэв. Дахиад хийсэнд мөн л бултгас гээд гарч ирээд тун болсонгүй. Өвгөн түүнийг үзээд элгээ хөштөл инээгээд,
- Энэ муу золигийг чинь алахаа больчихьё гэж хэлээд алсангүй гэнэ. Хавар болж өвгөн тариа тарихаар явах болсонд мэлхий,
- Аав аа, би явж тариа тарья гэхэд өвгөн,
- Элэнцгийн чинь тариа тарих. Чи тариа тарьдаг байсан бол би юунд ингэж зовж явах билээ гээд үгийг нь тоож авсангүй. Эмгэн үүнийг хараад,
- Хүүхэд ажил хийнэ гэж байхад сайн хэрэг биш үү. Яваг яваг гэж хэлээд мэлхий хүүг газар хагалдаг хар илжигнийхээ чихэн дээр суулгаад явуулжээ. Тэгсэн чинь мэлхий хүү илжгийг унаад нааш цааш нь явуулж, тариа сайхан тарьж, өвгөнд их тус болжээ.
Ингээд гурван жил болжээ. Нэг өдөр, мэлхий хүү,
- Аав аа, ээж ээ? Энэ хойд зүгт нэг хөөрхөн охинтой айл байна. Би тэр охиныг эхнэрээ болгож авна. Та хоёр сүй төхөөрөөд өгөөч гэж гуйсанд өвгөн,
- Цөг гэм. Чи эхнэр авчих байсан бол бид юунд зүдэрч байдаг юм. Би лав төхөөрч өгөхгүй гэж зандраад нэг ч зоос өгсөнгүй. Эмгэн нь аргагүйн эрхэнд,
- Байг байг. Та төхөөрөхгүй юм бол би төхөөрье. Яасан ч миний гаргасан үр гэж хэлээд өөрт байсан таван лан мөнгөө гаргаж даалинд хийж мэлхий хүүдээ өгч явуулжээ. Мэлхий хүү өнөө айлд хүрч очиход айлын нохой хуцаж эхэлжээ. Айлын өвгөн гарч хараад,
- Өмнө айлын хар илжиг гадаа ирчихсэн зогсож байна гэхэд эмгэн нь гарч хараад,
- Тэр хоосон айлын мэлхий хүү хар илжигнийхээ чихэн дээр суучихсан ирж байна гэхэд өвгөн нь,
- Муухай амьтныг хөөж явуулья гэхэд эмгэн нь,
- Хөөж болохгүй ирчихлээ гэж хэлээд мэлхий хүүгийн ачаа хөсгийг дэмнэж буулгаад гэртээ оруулжээ.
Мэлхий хүү айлд ороод учир байдлаа хэлсэнд эмгэн нь дуугүй суугаад байв. Харин өвгөн нь ихэд уурлаж,
- Чам шиг шулам миний хүүхнийг авна гэнэ ээ. Одоохон чамайг алчихья гээд дайрахад мэлхий,
- Та намайг ална гэвэл алж болно. Гэхдээ намайг тээрмийн нүхэнд хийж цохь. Үгүй бол би үхдэггүй юм гэжээ. Өвгөн мэлхий хүүгийн хэлснээр тээрмийн нүхэнд хийгээд цохих гэтэл мэлхий бултгас гэж гарч ирээд тун цохих завшаан өгөхгүй байв. Түүнийг үзээд айлын хүмүүс элгээ хөштөл инээгээд, өвгөн нь охиноо:,
- Муу хүүхэн чи дагах дуртай бол хурдан дагаад яв гэж хэлээд охиноо мэлхий хүүтэй хамт явуулжээ.
Мэлхий хүү охиныг хар илжгэн дээрээ мордуулаад гэртээ харьж явах замдаа нэг сайхан хавтгай мод олоод, охинд,
- За, чи энэ дээр унтаж бай. Би гэртээ хариад ирье гэж хэлээд даалингаа өгч дэрлүүлээд явчихаж гэнэ.
Охин унтаж унтаж нэг сэрсэн чинь хавтгай модон дээр таван ханатай сайхан гэр босчихсон, тойроод таван хошуу мал бэлчиж байв гэнэ. Охин гэрт орж үзэхээр хажууд нь очсоноо “Энэ арай чөтгөрийн гэр биш биз” гэж хэсэг тээнэгэлзэн зогсож байгаад “За юу болвол болог” гээд хөгшдийн хэлдгээр: “Чөтгөрийн гэр буюу хойшдын заяагаа гэрийн буруу хатавчаар нь сөхөж үздэг юм гэсэн” гэж бодоод гэрийн зүүн талаар очиж, үүдийг нь сөхөж харвал гэр дүүрэн эд хогшил хураасан байх ба мэлхий хүү өндөр цагаан залуу болж хувираад нааш цааш холхиж байжээ. Охин гэрт гүйн орж залууг тэвэрч аваад,
- Миний хань чинь ийм сайхан хүн байсан юм уу? гэж хэлэхэд, залуу инээмсэглээд,
- Одоо энэ бүхэн бүгд бид хоёрынх болсон гэж хэлээд эхнэртээ хуримын учраа хэлэлцэж, хорин хүний зарцтай, наян хүний дагуултай, сарын хурим хийж, түмэн хүн залахаар тогтжээ.
Мэлхий хүү эхнэртэйгээ аав ээжийгээ хуримдаа залж, шинэ гэрийн цай уулгах гэсэнд аав нь,
- Би очихгүй гээд явсангүй. Ээж нь,
- Хөөрхий миний үр айл гэр болж байхад очиж хүүгийнхээ шинэ гэрийн цайг ууна гээд мэлхий хүүгийнхээ шинэ гэрт очиж цайг нь уужээ.
Тэр жилийн хавар орчлон дэлхий дулаараагүй байтал гэнэт луу дуугарч бороо орж, солонго бууж иржээ. Мэлхий хүү эхнэртэйгээ ээжийгээ аваад солонгын дээр гарч суугаад тэнгэрт гарч амьдрахаар явжээ. Муу санаатай өвгөн тэндээ үлдэж насаараа тариа тарьж амьдарсан гэдэг. Учир нь мэлхий хүү бол лус байсан бөгөөд сайн санаатай эмгэнд хүү болж заяажээ. Мэлхий хүүгийн шинэ гэрийн цай бол рашаан байсан бөгөөд түүнийг уусан хүн бүр сахиус болж, тэнгэрт гарч амьдрах хувь заяатай байжээ. Тиймээс монгол хүн үр хүүхэддээ “Хүнд битгий муу юм сана”, “Сайн санааны үзүүрт тос, муу санааны үзүүрт ёр” гэж сургаж захисаар иржээ.

Цааш нь...

Эрт урьд цагт ганц цоохор тугалтай эмгэн байжээ. Эмгэн цоохор тугалаа Шар өвстийн хөндийд хариулдаг байв. Нэг өдөр эмгэн цоохор тугалаа хариулж явжээ. Тэгээд эмгэн гэртээ харьж жаахан юм уучихаад ирье гэж дөнгөн данган явж гэртээ иртэл гэнэт харанхуй хар салхи босчээ. Эмгэн сандарч тэр дороо цай ч уусангүй буцаж тугал байсан газраа иртэл салхи ч зогсож гэнэ. Тугал ч бараа сураггүй алга гэнэ. Эмгэн тугалаа алдчихаад уйлж унжин хайж явтал өмнө толгой дээр нэг том хүн сууж харагдав. ...
Эмгэн яваад хүрч очиход тэр хүн эмгэнээс,
- Хөгшөөн, та юунд уйлж байгаа юм бэ? гэж асуухад эмгэн,
- Би ганц цоохор тугалаа алдчихаад айж явна гэсэнд тэр хүйтнээр инээж,
- Намайг мангас гэдэг. Цоохор тугалыг чинь би идчихсэн. Энэ орой чамайг ч бас барьж иднэ. Мэдэв үү? гэж хэлжээ.
Эмгэн үүнийг сонсоод газар тэнгэр нийлэх шиг болж айн чичирч гэр үрүүгээ буцаж явтал замд нь нэг шөвөг таарч гэнэ. Тэр шөвөг эмгэнэээс,
- Хөгшин ээж ээ? Та юунд уйлж байгаа юм? гэж асуухад нь эмгэн,
- Мангас миний ганц цоохор тугалыг идчихээд энэ орой намайг барьж иднэ гэнэ гэж хэлэв. Шөвөг сонсоод,
- Та битгий санаа зов. Би таны аминд оръё. Та одоо хариад гурван жин гурилаар боорцог шараад тавьж байг гэж хэлэв. Эмгэн үүнийг сонсоод сэтгэл нь жаахан тайвшраад явж байтал хайч тааралдаад,
- Хөгшин ээж ээ, та юунд уйлж яваа юм бэ? гэж асуухад эмгэн,
- Мангас манай ганц цоохор тугалыг барьж идчихээд одоо бас намайг иднэ гэнээ гэж хэлжээ. Хайч түүнийг сонсоод,
- Хөгшин ээж, ээ та санаа зовох хэрэггүй. Би таны аминд оръё. Та харьж очоод гурван жин гурилаар боорцог шараад байж бай гэж захижээ.
Эмгэн түүнийг сонсоод сэтгэл нь жаахан тайвшраад явж байтал тахианы өндөг тааралдаж: -Хөгшин ээж, ээ та юунд уйлж яваа юм бэ? гэж асуухад эмгэн,
- Мангас манай ганц цоохор тугалыг барьж идчихээд одоо бас намайг иднэ гэнээ гэж хэлжээ. Өндөг түүнийг сонсоод,
- Хөгшин ээж ээ, та санаа зовох хэрэггүй. Би таны аминд оръё. Та гэртээ очоод гурван жин гурилаар боорцог шараад байж бай гэж захижээ. Эмгэнэ түүнийг сонсоод сэтгэл нь бүр уужирч, цааш явж байтал зам дээр нь том үхэр чулуу тааралдаж. Тэр,
- Хөөе, хөгшин ээж ээ, та юунд уйлаад явж байгаа юм бэ? гэж асуув. Эмгэн,
- Мангас миний ганц цоохор тугалыг идчихжээ. Бас намайг барьж иднэ гэсэн гэж хэлжээ. Том чулуу түүнийг сонсоод,
- Хөгшин ээж ээ, та санаа зовох хэрэггүй. Би таны аминд оръё. Та хариад гурван жин гурилаар боорцог шараад байж бай гэж захижээ.
Эмгэн түүнийг сонсоод “Хөөрхий энэ юмс бүгд миний аминд орох гэж хичээж байна” гэж туйлын их баярлаж гэртээ харьж ирээд тэр юмсын хэлсэн ёсоор гурван дөрвийн арван хоёр жин гурирлаар боорцог хийж тавьчихаад хүлээж суусан гэнэ. Тэгээд шөнө болоход өнөө дөрвөн юмсын сүүдэр ч харагдахгүй болохоор нь айж сандарсан эмгэн “Одоо хурдан ирэхгүй бол мангас ирнэ”гэж зовоод уйлж суутал гэнэт нэг юм газар тэнгэр доргиулан ирэх чимээ гарахад эмгэн “Өнөө дөрөв юмуу? Мангас юмуу” гэж харсан чинь өнөө дөрөв дөрвөн зүгээс сүртэй нь аргагүй ирж гэнэ. Эмгэн тэр дөрвийг ирэхийг хараад баярлахдаа ухаан алдан унажээ.
Тэр дөрөв эмгэний хийж тавьсан боорцгийг идчихээд яаж мангасыг дарах тухай ярилцахад, үхэр чулуу,
- Би гэрийн тоонон дээр сууж үүдийг нь харж сууя гэхэд, шөвөг хайч хоёр,
- Бид эмгэнийг сахиж сууя гээд орон дээр гаргаж хэвтүүлээд шөвөг нь,
- Би толгойг нь сахья гэхэд хайч,
- Би хөлийг нь сахья гэж тус тусын үүргээ хувааж авав. Өндөг,
- Би гал дотор манаж сууя гээд галтай тулганд орж суув. Тэгээд бэлтгэж дууссаны дараа мангас хүрч ирээд,
- Муу эмгэн, муу эмгэн чи хурдан үүдээ нээ гэж хашгирахад гэр дотроос хариу чимээгүй тул мангасын уур нь хүрч, гэрийн үүдийг ганц өшиглөж орж ирээд,
- Хурдан дэнгээ барь. Нэг муухай үнэр ханхалж байх чинь ямар амьтан ирсэн юм? гэж хэлээд харанхуйд нааш цааш тэмтэрч байтал үхэр чулуу тоонон дээрээс унаж ирээд мангасын нэг хөлийг нь хуга цохиход мангас,
- Хөл хугарчихлаа. Муу хөгшин золиг яасан хүчтэй юм? Би чиний хаанаас чинь эхэлж идэх үү? гээд эмгэн рүү дайрч очиход шөвөг эмгэнийг дуурайн,
- Толгойноос нь эхэлж ид гэж хэлжээ. Мангас эмгэний толгойноос нь идэх гэсэнд толгойг нь манаж байсан шөвөг мангасын уруулыг нэг сайн хатгасанд мангас өвдөхдөө,
- Ёо, ёо, муу хөгшин золиг чинь яасан сүрхий шүдтэй юм. Толгой нь шүдтэй бол хөлөөс чинь эхэлж идье гээд хөлд нь хүрч очиход хөлийг нь манаж байсан хайч уруулыг нь юу ч үгүй болтол хайчилж хаясан гэнэ. Мангас өвдөхдөө,
- Ёо, ёо муу хөгшин золиг чинь хөлийн хуруу нь хайч шиг ямар сүрхий юм. Миний байдаг уруулыг хайчилчихлаа. Одоо чамайг идэж чадахгүй юм байна. Энэ шөнө би энд хононо. Хаагуур нь унтах вэ? гэж асуусанд тахианы өндөг,
- Галын тулганы хажууд унт. Тэнд дулаан байгаа гэж хэлжээ. Мангас сонсоод тэгвэл тэгье гээд галын тулганы хажууд хэвттэл гал дотор байсан тахианы өндөг дэлбэрч, нурам цог нь мангасыг түлж алсан гэдэг.

Цааш нь...

Эрт урьд цагт нэг сүрхий анчин өвгөн насандаа олон амьтан алж нүгэл хийж байжээ. Анчин өвгөний ганц хүү нь лам болж ном сурахаар явсанд гэрт нь хөгшин аав ээж хоёр нь, хэвтэрт орсон нагац эмээтэй нь үлджээ. Залуу “Одоо би яваад гурван жил болж ирнэ. Муу нагац эмээ минь яадаг бол доо” гэж санаа нь зовсоор явав.

Залуу багшийндаа ирэхэд нэг гар нь тахир банди гэрт нь байв. Тэр бандитай хамт багшаасаа гурван жил ном сураад буцах болоход тахир гартай банди, ...
- Танай манай хоёр олон жил айл саахалт явж ирсэн хүмүүс. Би чамаар ээж аавдаа захиа дайя гэхэд залуу, - Танай гэр чинь манай гэрийн хаана байдаг юм бэ? Би яагаад мэдээгүй байдаг билээ? гэж асууж. Нөгөө банди,
- Танай гэрийн зүүн хойд зүгт өндөр бүүрэг* бий. Тэр бүүргийн бэлд манайх байдаг юм. Чи хажууд нь очоод “Аав аа, би танай хүүгийн захидлыг авчирлаа” гэж хашгирвал аав үүдээ нээж захиаг минь авна гэж хэлэв.

Залуу түүний захиаг авч гэртээ харьж ирчихээд захидлыг хүргэхээр явав. Гэрийнх нь зүүн хойд талд үнэхээр нэг бүүрэг байх ба түүний бэлд очиход ямар ч айл байсангүй. Залуу гайхаж хэсэг зогссоноо өнөө бандийн хэлснээр,
- Аав аа, би танай хүүгийн захиаг авчирлаа гэж хашгирав. Тэгтэл бүүргэн дотроос нэг өвгөн гараад ирэв гэнэ. Залуу түүнийг үзээд гайхаж “Манайх энд үе үеэрээ нутаглаж ирсэн хэрнээ ийм айл байдгийг мэдсэнгүй. Яасан сонин юм” гэж бодтол өвгөн,
- Хүү минь гэрт ор гэв. Залуу, айлд ороход гэрт нь тахир дутуу зарим нь хөлгүй, зарим нь гаргүй олон хүүхэд байв. Өвгөнд хүүгийнх нь захидлыг өгөөд явах гэтэл өвгөн,
- Чи яарах хэрэггүй. Ном эрдэм сурсан хүн учир мэдэх байх. Манай гэрийг тойрч үзээд ир гэв. Залуу гэрийг тойрч үзээд хамгийн сүүлчийн гэрт ороход нагац эмээг нь хөлөөр нь төмөр гохоор дүүжилчихсэн байв. Залуу манай нагац эмээ гэртээ байхад яагаад энд бас үзэгддэг юм гэж асуухад өвгөн,
- Танай аав чинь ан гөрөө хийж, хавх олныг тавьж, бидний үр хүүхдийн хөл гарыг хугалсаар ийм боллоо. Тэгээд бид аавыг чинь дийлэхгүй болохоор нагац эмээгийн чинь сүнсийг авчирч тамлаж байгаа нь энэ билээ гэв. Залуу ихэд зовж,
- Хөөрхий нагац эмээ минь хорхойд ч хоргүй сайн хүн юмсан. Одоо би яаж нагац эмээгээ аварч гарах вэ? гэж асуусанд,
- Чи үнэхээр тэгж бодож байгаа бол аавынхаа буу сум, хавхыг алга болгож, дахиж биднийг алж нүгэл хийхгүй болго. Тэгвэл нагац эмээг чинь тавьж явуулна. Харин би маргааш цагаан үнэгний дүрд хувилаад очиж шалгана гэж хэлэв.

Залуу өвгөний хэлснийг сонсоод гэртээ харьж ирээд аавдаа,
- Аав аа, та энэ өдрөөс хойш битгий ан гөрөө хий. Та энэ насандаа их нүгэл хийсэн болохоор нагац эмээгийн хөл нь тасарч зовж байна. Надад ч бас байсхийгээд барцад тохиолдох юм. Иймээс таны буу зэвсгийг үгүй хийхгүй бол болохгүй гэж үзсэн бүхнээ ярив. Аав нь сонсоод ан гөрө хийж, нүгэл их хийсэн хүн ийм үйлийн үртэй байдаг юм байна гэж мэдээд буу сум, хавхаа үгүй хийхээр болжээ. Тэгтэл нэг цагаан буурал толгойтой өвгөн орж ирэв. Залуу нөгөө өвгөн мөн байна гэж мэдээд хоймроо залж, цай унд хийж өгөв. Цагаан толгойтой өвгөн, залуугийн аавыг ажиглангаа хоол цай идэж уучихаад яваад өгөв. Залуу араас нь ажиглаж хартал зүүн бүүргийн цаана гараад цагаан үнэг болж хувираад идсэн хоолоо бөөлжиж гаргачихаад гэртээ орчихов. Анчин өвгөн буу зэвсгээ булж ан гөрөө хийхээ байсны маргааш нагац эмээ нь гэнэт хэвтрээсээ босч явдаг болжээ.

Түүнээс хойш “Нүгэл нүдээрээ, буян буянаараа” гэдэг үг гарсан юм гэдэг.

*бүүрэг - жижиг цохио толгой

Цааш нь...

Эрт урьд цагт ойт мэргэн Тавнан гэж их элдэвтэй хүн байжээ. Хааны гүнжийг аваад Алшаад буцах замд нь гүнж ойт мэргэн Тавнангаас,
- Алшаа ноён гэгч ямархуу хүн байдаг вэ? гэж асуухад мэргэн Тавнангийн саваагүй зан нь хөдөлж,
- Манай ноён сайн ч хүн, сайхан ч хүн. Ганцхан үмхий гэж авахын аргагүй гэж хэлжээ. Ойт мэргэн Тавнан, хааны гүнжийг Алшаад залж ирээд шууд ноёны ордонд очсонгүй өөрийнхөө гэрт оруулаад,
- За, гүнж та энд сууж бай. ... Би ноёнд мэдэгдээд ирье гэж хэлээд явжээ. Ойт мэргэн Тавнан ноёныд яваад орсонд, ноён,
- За гүнж хаана байна? Ямархуу бүсгүй байна? гэж асуусанд, мэргэн Тавнан,
- Залаад ирлээ, залаад ирлээ. Манайд жаахан амсхийж байгаа. Гүнж сайн ч хүн байна. Сайхан ч хүүхэн байна. Бага ч хүн байна. Ганцхан хамаргүй юм байна гэж хэлжээ. Ноён, гүнжийг хамаргүй гэж сонсоод “Би хамаргүй хүүхнээр яах билээ” гэж бодон,
- Өө тийм үү, тэгвэл гүнжийг гэртээ долоо хонуулаад цэцэрлэгт оруулж надтай уулзуул гэв. Мэргэн Тавнан гүнжийг гэртээ долоо хонуулаад цэцэрлэгт дагуулж ирж ноёнтой нүүр учруулжээ. Гүнж ноёныг үмхий гэж бодоод хамраа дараад орж иржээ. Ноён түүнийг үзээд “Энэ хүүхэн хамраа нуугаад дарж байна” гэж бодоод бусад биеий нь ажигласанд мэргэн Тавнангийн хэлснээр сайхан ч хүүхэн, хөөрхөн ч хүүхэн байв гэнэ. Тэгээд ноён гүнжийг тоож уулздаг байжээ. Гүнж, ноён хоёр нэлээд хэдэн өдөр ийм байдалтай уулзжээ. Нэг өдөр гүнж цэцэрлэгт явж байтал хуй салхи гарч, хамрын даруулгыг нь хийсгэж унагасанд хамар нь ил гарч иржээ. Ноён түүнийг үзээд,
- Чи чинь хамартай л юм байна ш дээ. Чамайг хамаргүй гэсэн биш үү? гэж асуусанд, гүнж цочиж,
- Хаан таныг авахын аргагүй үмхий гэсэн биш билүү? гэж гайхан асуув. Хаан үүнийг сонсоод “Энэ лав мэргэн Тавнангийн хийсэн мэх биз” гэж бодоод,
- Мэргэн Тавнанг барьж ир гэж зарлиг буулгав. Мэргэн Тавнан, ноёнд үнэнээ хэлсэнд ноён уур нь хүрч гэнэ. Инээд нь ч хүрч гэнэ. Тэгээд мэргэн Тавнан урьд нь ноёнд олон удаа тус хүргэж байсан тул толгойг нь авсангүй шийтгээд өнгөрчээ. Мэргэн Тавнан өөрөө нэг тэнэг хүүтэй байжээ. Хүү нь өсч том болоод эрийн цээнд хүрч эхнэр авах цаг нь болжээ. Гэвч хүүг тэнэг болохоор эхнэр олддоггүй байж гэнэ. Мэргэн Тавнан хүүдээ заавал эхнэр олж өгнө гэж бодоод хүүдээ гурван хуц барьж өгөөд,
- За, чи энэ гурван хуцыг туугаад Бээжин ор. Гэхдээ гурван хуцаа зарж болохгүй. Харин гурван хуцандаа мөнгө ачиж ирээрэй. Үгүй бол толгойг чинь авна гэж хэлээд явуулжээ. Ойт мэргэн Тавнангийн тэнэг хүү гурван хуцаа хөтөлж Бээжинд хүрээд “Аав минь намайг хуц худалдаж болохгүй гэсэн мөртөө гурван хуцандаа мөнгө ачиж ир гэсэн юмсан. Энэ их мөнгийг яаж олох билээ?” гэж санаа зовон зээл дээр уйлж суув. Хааны гүнж зээлийн хажуугаар өнгөрч яваад, тэнэг хүүг уйлж суухыг хараад гайхаж,
- Чи юун хүн бэ? Хаанаас ирсэн юм? Юунд уйлж суугаа юм бэ? гэж асуухад, тэнэг хүү учраа хэлэв. Хааны гүнж тэнэг хүүгийн хөтөлж яваа гурван хуцыг хэсэг харж зогссоноо,
- Чи яасан унхиагүй хүн бэ? энэ гурван хуцныхаа эврийг тайраад манай аавд худалдвал гурван хуц мөнгөтэй болж чадна. Энэ аргыг намайг хэлсэн гэж хэнд ч хэлж болохгүй шүү гэж хэлчихээд яваад өгөв. Тэнэг хүү гүнжийн хэлсэн ёсоор гурван хуцныхаа эврийг тайрч хаанд худалдаад гурван хуцандаа дүүрэн мөнгө ачаад харьж ирэв. Мэргэн Тавнан хүүгээсээ,
- Энэ их мөнгийг яаж олов? гэж асуухад, тэнэг хүү нь,
- Гурван хуцныхаа эврийг худалдаж олсон гэв. Мэргэн Тавнан,
- Чамд энэ аргыг хэн зааж өгөв? гэж асуухад хүү нь,
- Хааны гүнж хэлж өгсөн гэв. Мэргэн Тавнан үүнийг сонсоод,
- За, тэгвэл тэр хааны гүнж чинь миний бэр байна. Би бэрээ залж ирнэ гэж хэлээд хүүгээ дагуулаад хааныд хүрч ирэв. Мэргэн Тавнан хааныд очиж гүнжийг нь тэнэг хүүдээ гуйсанд хаан,
- За, яахав. Зуун хүн гуйдаг. Зөвтэй хүндээ өгдөг ёс бий. Гэвч чиний хүү миний гурван мөрийг авч чадвал би гүнжээ хүүд чинь өгье. Нэгд үнсээр дээс томж ир. Хоёрт эр үхрийн сүүгээр элгэн тараг бүрж ир. Гуравт хоёр толгойтой морь авч ир гэж хэлэв. Ойт мэргэн Тавнан хэдийвээр мэргэн хүн боловч энэ гурван мөрийг гүйцэж чадахгүйдээ санаа зовж суутал, хааны гүнж тэнэг хүүд,
- Тэр гурван мөрийг би хэлж өгье. Гэвч намайг хэлсэн гэж аавд хэлж болохгүй. Үнсэн дээс гэж өвсөөр томж галд шатаагаад аваад оч. Хоёр толгойтой адуу гэж унагалж байгаа гүү аваад оч. Эр үхрийн таргийг “Аав төрөх гээд бүрж чадсангүй” гэж хэл. Тэгвэл аав “Эр хүн төрөх гэж юу байдаг юм?” гэж асуух байх. Өөдөөс нь “Эр үхэр тугална гэж юу байдаг юм?” гэж асуугаарай. Тэгвэл аавд хэлэх үг олдохгүй гэж хэлж өгчээ.
Мэргэн Тавнан хааны гүнжийн аргыг сонсоод ухаантай охин байна гэж улам тоож, түүний хэлсэн аргаар хийсэнд хааны гурван мөрийг бүгдийг авч гэнэ. Тэгээд хаан хэлсэн үгэндээ хүрч гүнжээ өгч явуулжээ. Хаан гүнжийнхээ араас харуусан “Энэ ойт мэргэн Тавнан яаж миний мөрийг мэдсэн юм бол?” гэж бодоод зурхайгаа татаад үзсэн чинь өөрийн охин нь хэлж өгсөн байжээ. Хаан уурлаж олон цэрэг томилж "тэднийг хурдан барьж авчир" гэж тушаав. Ойт мэргэн Тавнан хүү бэр хоёроо дагуулан нутагтаа дөхөж явтал хааны цэргүүд хөөж ирэв. Мэргэн Тавнан хэрэг биш боллоо гэж санаа зовж явтал бэр нь эр нөхрийнхөө өмнө байгаа том хар чулууг зааж,
- Чи тэр хар чулууг түлхэж холдуулаад доош нь гурван алд нүх малт. Тэгвэл доороос нь цагаан, хар хоёр судал гарч ирнэ. Хар судлыг нь тасалж хая гэж хэлэв. Нөхөр нь хатныхаа хэлсэн ёсоор том хар чулууг булга татаж холдуулаад доош нь гурван алд газар малтаж, хар цагаан судал гарч ирэхэд хар судлыг сэт татсанд, өнөө хар судал далайн хүйс байсан тул тэр дороо ус цоргин харч нуур болж, хааны цэргүүдийн замыг хаав. Тэгээд ойт мэргэн Тавнан, бэр хүү хоёртойгоо харьж гэнэ. Хааны цэргүүд тэднийг барьж чадалгүй буцаж ирэхэд хаан зурхайгаа татаж үзвэл далайн хүйсийг тавьсан нь бас өөрийн охиных нь арга болохыг мэдээд, улам уурлаж,
- Харьд мордсон охин хар элгээ өгдөг гэж хараагаад зурхайгаа хаяжээ. Хожим тэр нуурыг Хөх нуур гэж нэрлэжээ.

Цааш нь...

Эрт урьд цагт Алшаа хошуунд Бөхсэлэм нэртэй нэгэн барилддаг хүн байжээ. Нэг жил халхад их найр наадам болов. Бөхсэлэм тэр найранд орохоор явж байхад нь зам нь нэг хүүхэн чулуун онгоцонд тэмээ услаад зогсож байв. Бөхсэлэм хүүхнээс,
- Танай халхын их найр хаана болж байна? гэж асуухад, хүүхэн Бөхсэлэм рүү нэг харснаа, ус ууж байсан нэг бүдүүн атыг хоёр боривноос нь шүүрч аваад,
- Тэнд байдаг юм гэж зааж өгөв. Бөхсэлэм энэ хүүхэн ч нэлээд тэнхээтэй юм байна гэж бодоод өмнөх чулуун онгоцыг шүүрч аваад,...
- Тэнд гэнэ үү? Гэж хүүхний заасан зүг рүү хаячихаад явчихав. Бөхсэлэм цааш явж байтал замд нь нэг монгол гэр таарч орсонд настай өвгөн, эмгэн хоёр сууж байв. Хоёр хөгшин,
- Та хаанаас хаа хүрэхээр явж байна? гэж асуусанд Бөхсэлэм,
- Би Алшаа хошуунаас ирлээ. Танай энд их найр наадам болж байна гэж сонсоод үзэхээр явж байна гэв. Өвгөн, эмгэн хоёр Бөхсэлэмд цай унд хийж өгөхөөр болж, эмгэн нь нэг бүдүүн хожуулыг хуруугаараа бяц хагалан, тулгандаа хийж, дээрээс нь хэтээ цахиж галаа асаав. Бөхсэлэм дотроо “Ийм хөгшин хүн байж яасан сүрхий тэнхээтэй юм” гэж бодож суув. Цай ууж суух зуураа нүд алдуулж байгаад өнөөх хожуулыг авч хуруугаараа эмтэлж үзсэн чинь огт дийлсэнгүй. Тэгээд цааш явж найрын газар очиход халхын хүчит бөхчүүд барилдах гэж байв. Тэдний дунд Янжиндулам нэртэй их тэнхээтэй бөх учраа бөхчүүдээ нуга нуга дарж, алж байгаа харагдав. Сайн ажиглаад байсан чинь өнөөх бөх чинь замд чулуун онгоцонд тэмээ услаад зогсож байсан хүүхэн мөн байна гэнэ. Бөхсэлэм “Энэ охин хэдий их хүчтэй юм бол, бөхчүүдийг алаад дуусах нь, нэг барилдаад үзье” гэж шийдээд бөхийн даамалд нэрээ бичүүлээд барилдаж эхлэв. Бөхсэлэм, Янжиндулам хоёр таарсан бөхчүүдээ унагаж давсаар, хамгийн сүүлд барилдахаар тунаж үлдэв. Тэр хоёр барилдсаар бүтэн өдөр болж, орой болсон хойно Бөхсэлэм Янжиндуламыг арайхийн дийлж, толгойгоор нь газарт тохой шааж алав. Халхын ноён өөрийн бөхийг нь алсанд уурлаж,
- Алшаагийн бөхийг хурдан барьж, шийтгэ гэж тушаав. Бөхсэлэм олон хүн үймэлдэж эхлэхэд, сиймхийг нь ашиглан дутаан гарч, амь мултран давхисаар өнөөх эмгэн, өвгөн хоёрынд хүрч ирэв. Хоёр хөгшин баярлан, өлсөж ядарсан Бөхсэлэмд цай унд хийж, үхрийн мах чанаж өгөв. Бөхсэлэм үхрийн мах идэж, чөмгийг нь хуруугаараа имирч хугалаад сорж идэхийг өвгөн хараад “Жирийн хүн үхрийн чөмгийг юмаар цохиж иддэг, энэ хүн имирч балбаад идэж байхыг бодоход их хүчтэй хүн байна” гэж бодож суутал, гадаа хүмүүс үймэлдэж,
- Хүүе, та минь ээ Алшаагаас ирсэн бөх Янжиндуламыг дийлж алаад зугтаасан гэнэ хэмээн шуугилдаж гарав. Өвгөн,
- Энэ хүү, үхрийн чөмгийг хуруугаараа имирч хугалаад идэж байсан. Тэр Алшаа бөх чинь энэ биш биз дээ? гэж хэлэхэд эмгэн нь хаалгаа дарж зогсов. Бөхсэлэм “Одоо ч хэрэг биш боллоо” гэж бодоод ухасхийн босоод нэг гараараа айлын гэрийг хананаас нь өргөж хаячихаад зугтааж гарав. Ингээд Бөхсэлэм халхын бөхчүүдийг алдаг цуутай эмийг дарчихаад аав, ээжид нь баригдалгүй нутагтаа ирж дархан цолоо мандуулсан гэнэ.

Цааш нь...

Эрт урьд цагт нэг удган модны хаяанд өвгөн эмгэн хоёр амьдран суудаг байжээ. Өвгөн нь өглөө, орой хоёр удган модыг тойрч улсын өргөсөн өргөлийг авч амь зуудаг байжээ. Нэг өдөр эмгэн нь,
- Галд хийх цучил түлээгүй боллоо. Чи ууланд гарч түлээ авчир! гэж өвгөндөө хэлсэнд өвгөн сүхээ авч гараад "Тэр хол ууланд яаж явган хүрэх вэ? Ойроор нь удган модны гишүү мөчрийг цавчин авч хоногийн түлээ аргалъя" гэж бодоод удган мод хүрч сүхээ далайвал,
- Өвгөн чи, сагсагар сайхан гишүү мөчрийг минь бүү цавч! Чамд хүссэн бүхнийг чинь өгье гэж мянган гишүү, буман навчаа сэрчигнүүлэн хүний хэлээр хэлсэнд өвгөн мэл гайхаж цэл хөхөрч гэнэ.
- Удган ээж минь та юу ярина вэ? Эрүү өвдөг нийлсэн эмгэн бид хоёр өндөр ээж таныхаа өргөн сугыг түшиж өглөгийн эздээс танд барьсан өргөл барьцыг идэж амь зуудаг билээ. Одоо цучал ч түлээгүй гал алдахад хүрээд таны хатсан гишүү мөчрийг авч, гал залгах гэсэн юмаа, гэж өвгөн хэлсэнд удган модны хатсан гишүү мөчир гэнэт ногоорон гөлөглөж ... навч нахиа навцас бавтас хийж,
- Өвгөн чи гэртээ харь! Мөнх тэнгэрийн ивээлээр гэрт чинь гал залгах түлээ мундахгүй бий болно гэжээ.

Өвгөн гэртээ ирвэл, гадаа нь уул овоо шиг түлээ овоорон байсанд нүд нь орой дээрээ гарч саяын үйл явдлыг эмгэндээ тоочин,
- Удган мод хүссэн бүхнийг чинь өгье гэлээ гэж ярьсанд эмгэн,
- Тэнгэр харах нь тэр. Бид зуны дэлгэр сайхан цагт хар цай ууж сууна шүү дээ. Чи саалийн ганц үнээ гуйж ирээч! гэсэнд өвгөн удган мод руу алхаж гэнээ. Тэр "Эмгэн үнээтэй бол сүүтэй цай ууна гэнэ. Тэр ч санадаг санаа. За би удган модноос юу гуйх вэ? Аа тийм, морь гуйя. Хэдий болтол гахай явган, нохой нүцгэн явах вэ?" гэж бодож гэнээ.

Удган мод мянган мөчир, буман навчаа сэрчингүүлэн өвгөнийг угтаж,
- За өвгөн чи ямар хэргээр ирэв? гэхэд өвгөн,
- Эмгэнд минь саалын ганц үнээ хэрэгтэй гэнээ. Өндөр ээж минь эмгэнд саалийн ганц үнээ хайрла! Бас би хэдий болтол гахай явган, нохой нүцгэн явах вэ? Надад чөдрийн ганц морь хайрла! гэсэнд,
- Өвгөн чи харь! Хүссэн бүхэн чинь мөнх тэнгэрийн ивээлээр сэтгэлчлэн бүтнэ гэж гэнэ. Өвгөн гэртээ ирвэл уяан дээр нь чонон чихтэй цолмон нүдтэй, хун цагаан морь дүүхэлзэж байна гэнэ. Бас эмгэн нь сэлмэн эвэртэй, газар шүргэсэн дэлэнтэй үнээ сааж сууна гэнэ. Өвгөн,
- Сайхан морь оо, мөн сүүтэй үнээ еэ! гэж дуу алдсанд эмгэн,
- Тэнгэр харах нь энэ ээ. Амандаа орсон өөхийг хэлээрээ түлхэж болохгүй гэдэг. Чи бушуухан удган модонд очиж араараа дүүрэн ай түмэн адуу, өврөөрөө дүүрэн үй түмэн тэмээ, хонхроор дүүрэн хой түмэн хонь, хадаар дүүрэн хай түмэн ямаа гуйгаад ир. Мал малын захтай болъё. Малтай бол баян, баян бол ноён гэж гэнэ. Өвгөн "Эмгэн тал дүүрэн таван хошуу малтай болох гэнэ. Малтай бол баян, баян бол ноён. Тэр ч санадаг л санаа. За би удган модноос юу гуйх вэ? Аа, тийм. Орд өргөө гуйя. Орд өргөөгүй ямар баян ноён байх вэ?" гэж бодож гэнэ.

Удган мод мянган мөчрөө арвалзуулан буман навчаа шидлэн өвгөнийг угтаж,
- За өвгөн чи, ямар хэргээр ирэв? гэвэл өвгөн,
- Эмгэнд минь араар дүүрэн ай түмэн адуу, өврөөр дүүрэн үй түмэн тэмээ, хонхроор дүүрэн хой түмэн хонь, хадаар дүүрэн хай түмэн ямаа хэрэгтэй гэнэ. Малтай бол баян, баян бол ноён! Эмгэнд минь тал дүүрэн таван хошуу мал хайрла. Бас орд өргөөгүй ямар баян ноён байх вэ? Өвгөн надаа орд өргөө хайрла! гэвэл удган мод,
- Өвгөн чих харь! Хүссэн болгон чинь сэтгэлчлэн бүтнэ гэж гэнэ.

Өвгөн гэртээ ирвэл оосор бүчгүй орд цагаан өргөө сүндэрлэж байна гэнэ. Бас тал дүүрэн таван хошуу мал налайж байна гэнэ. Өвгөн,
- Сайхан өргөө вэ? Мөн их мал аа! хэмээн дуу алдсанд эмгэн,
- Тэнгэр харах нь энэ ээ! Энэ олон малыг чинь харахад хөгшин бие минь хөшиж, эмгэн бие минь эцнэ шүү дээ. Чи бушуухан удган модонд очиж "Эмгэнд минь арван найман насыг нь буцааж өгөөч!" гэж гуйгаад ир гэж гэнэ.

Өвгөн "Эмгэн минь ахиад арван найман настай болох гэнэ. Тэр ч санадаг л санаа. Үгүй тэр залуу болчихвол намайг хөгшин гэж голно. Аа тийм, би бас удган модонд хэлж арван наймтай залуу болъё" гэж бодож гэнэ.
Удган мод зуун гишүүгээ тачигнуулан, мянган мөчрөө шидлэн өвгөнийг угтаж,
- За өвгөн ямар хэргээр ирэв? гэвэл өвгөн,
- Талаар дүүрэн таван хошуу малаа харахдаа эхнэрийн минь хөгшин бие нь хөшиж, эмгэн бие нь эцэх гэнэ. Түүнийг ахиад арван найман настай болгож хайрла! Бас намайг арван найман настай болгож хайрла! гэсэнд удган мод,
- Өвгөн чи харь! Хүссэн чинь сэтгэлчлэн бүтнэ, гэлээ.
- Өвгөн гэртээ ирвэл оосор бүчгүй орд цагаан өргөөнийхөө үүдэнд туурга нэвт туяатай, тунж ягаан хацартай хүүхэн зогсож байна гэнэ. Гэтэл өвгөний нугас ус нь тарчигнаж, нуруун бие нь тэнийж, гар хөл нь хөнгөрч ганган эр болоход,
- Залуу болох сайхан аа! гэж баясан хэлбэл эмгэн,
- Тэнгэр харах нь энэ ээ! Залуу ч боллоо, малтай ч боллоо. Мал мал гэх нэг шуурганд барагдана. Алт, эрдэнэгүй ямар баян ноён байх вэ? Чи удган модонд очиж алт эрдэнэ гуйгаад ир гэж гэнэ. Өвгөн "Нээрээ алт эрдэнэгүй ямар баян байх вэ дээ? Тэр ч санадаг л санаа. Удган модноос алт эрдэнэ гуйна. Тэгээд өөртөө юу гуйх вэ? Хүссэн бүхнийг бүтээдэг, морин толгойтой молор эрдэнэ гуйя" гэж бодож гэнэ.

Удган мод нааш цааш савлан зуун гишүүгээ шидлэн өвгөнийг угтаж,
- За өвгөн чи ямар хэргээр ирэв? гэвэл,
- Эмгэн бид хоёр залуу ч боллоо, малтай ч боллоо. Мал мал гэхэд нэг шуурганд барагдана. Алт эрдэнэгүй ямар баян байх вэ? Удган ээж минь, эмгэнд алт эрдэнэ хайрла. Бас надад хүссэн болгоныг бүтээдэг морин толгойтой молор эрдэнэ хайрла! гэсэнд удган мод,
- Өвгөн чи харь! Хүссэн болгон чинь сэтгэлчлэн бүтнэ гэж гэнэ. Өвгөн гэртээ ирвэл эмгэн нь алт эрдэнээ тоолж барахгүй дэнсээр дэнсэлж байна гэнэ. Дэргэд нь морин толгойтой молор эрдэнэ хэвтэнэ гэнэ. Өвгөн,
- Ямар их алт вэ? гэж дуу алдсанд эмгэн,
- Улс амьтан мэдвэл алт эрдэнийн минь хулгайлж дээрэмдэж авна. Чи бушуухан удган модонд очиж үзсэн хүн үнхэлцэгээ дэлбэртэл айх, харсан хүн халуун цөсөө хагартал айх тийм дүрээр бид хоёрыг дүрлүүлж өгөөч гэж гуй! гэв. Өвгөн "Энэ ч бас санадаг л санаа" гэж бодож гэнэ.

Удган мод гозгор хар гозууль болоод газар савлан яхир шахир дуу гарган өвгөнийг угтаж,
- Өвгөн чи ямар хэргээр ирэв? гэж асуужээ.
- Алт эрдэнэ ихтэй боллоо. Улс амьтан мэдвэл хулгайлж дээрэмдэж авна. Тиймээс бид хоёрыг үзсэн хүний үнхэлцэг дэлбэрэх харсан хүний халуун цус хагармаар дүртэй болгож хайрлаач! гэж гуйсанд,
- Өвгөн чи харь! Хүссэн хэрэг чинь сэтгэлчлэн бүтнэ гэжээ. Өвгөн гэртээ ирвэл эхнэр нь аврага том могой болоод алт эрдэнэ дээрээ цагираглан исгэрч хэвтэнэ гэнэ. Өвгөн сандарч,
- Могой! гэж уулга алдтал өөрөө бас могой болчихож гэнэ ээ.

Цааш нь...

Эрт урьдын нэгэн үед ерэн түмэн адуутай ерэн түмэн хоньтой, ерэн түмэн цэрэгтэй Цэцэн ухаан, Оюун ухаан, Мэргэн ухаан гэсэн гурван сайхан гоо үзэсгэлэн хатантай Ерэндэй мэргэн хаан гэгч байсан гэнэ.
Түүний ерэн түмэн адууны доторх цөсөн хээрэгч гүү нь жил бүрийн найман сарын арван тавны нар мандах үед эрдэнийн алтан унага гардаг гэнэ. Гэвч цөсөн хээрэгчийг унаглах үед Ерэндэй мэргэн хааны ерэн түмэн цэрэг нь манаж байтал нар гарах зүгийн Гарьд шувуу хулгайлж аваад явчихдаг гэнэ. Ингэж есөн унагаа алджээ.
Нэг жил Ерэндэй мэргэн хаан тэр хан гарьд шувууг аргалах ухаан бодож гаргажээ. ...Тэгээд нэг өдөр ерэн түмэн цэргээ дайчлан нар гарах зүгийн хан гарьд шувууг устгахаар явах болж, арын овоон дээрээ гарч арван найман ариун сангаа тавьж, өвөр овоон дээрээ гарч дөчин есөн ариун сангаа тавьж мөргөхөд гэнэт түүний дэргэд хоргой ёохор морьтой хожгор хүү ирээд зогсож байна гэнэ. Ерэндэй мэргэн хаан тэр хүүг үзээд их гайхан,
- Бяцхан хүү чиний зорьсон газар чинь хаана буй? Золгох хүн чинь хэн буй? гэж асуув. Хожгор хүү хариуд нь,
- Зорьсон газар минь бол Гарьд шувууны байлдааны талбай, золгох хүн минь бол хаан эзэн та болой гэв. Үүнийг сонсоод Ерэндэй мэргэн хаан хожгор хүүг дутуу зэмдэг хүүхэд байна гэж голсонгүй харин баярлахын ихээр баярлаж хожгор хүүг ордондоо залж ирээд салаа гэртээ орж саадаг нум сумаа авч өргөө гэртээ орж өмсч зүүхээ авч морио эмээллэн ерэн түмэн цэргээ чивхийтэл жагсаагаад хожгор хүүгээр цэргээ дайчлуулж, гурван хатнаа дуудаж ирүүлээд,
- Хайрт хатад минь, эдүгээ хаан болсон эзэн чинь нар гарах зүгийн Гарьд шувууг дарахаар ерэн түмэн цэргээ дайчлан мордохоор байна. Тэгэхэд та гурвуулаа намайг явахад юугаар үдэж, ирэхэд яаж угтах буй гэв. Их хатан нь,
- Хаан эзнийг мордоход суман хавтагаар үдэж, ирэхэд даллагын сангаар угтана гэв. Дунд хатан нь,
- Хаан эзнийг мордоход жадны хавтагаар үдэж, ирэхэд эрдэнийн сангаар угтмуй гэв. Хамгийн бага хатан нь,
- Хаан эзнийг мордоход малгай хүрмээр үдэж, ирэхэд алтан цээжтэй, мөнгөн бөгстэй хүүгээр угтъя гэхэд Ерэндэй мэргэн хаан бага хатныхаа хэлсэнд их баярлан ерэн түмэн цэргээ дайчлан нар гарах зүгийн хан гарьд шувуутай байлдахаар явжээ. Яван явсаар гадаад далайн дэргэд хүрэхэд алтан амтай, мөнгөн онгоцтой нэг худаг байна гэнэ. Энэ үед хожгор хүү хааны дэргэд ирээд,
- Энэ худаг бол Гарьд шувууны алтан унага усалдаг худаг мөн. Хаан эзэн минь, энэ шөнө бид энэ худаг дээр хоноод маргааш өглөөний нар гарахаас өмнө дөрвөн зүгт хуваагдан Гарьд шувууг харвахаар бэлтгэцгээе. Маргааш өглөө эрт хамаг урьд нь хан гарьд шувууны унадаг ирвэс цоохор морь нь ус уухаар худаг дээрээ ирэх юм. Тэгэхэд хаан эзэн та миний хоргой цоохор морь болон эзэн таны бугатай цоохор морь хоёрыг зэргээр гаргаж үзүүл. Учир нь энэ гурван цоохор морь бол Хан Хурмаст тэнгэрийн барсын цоохор гүүнээс гарсан ах дүү гурван унага тул янцгаалдан танилцах ба улмаар ирвэс цоохор морь гүйж ирэхэд түүнийг барьж ав. Тэгвэл даруй хан гарьд шувууны жигүүр нь хугарсан шиг болоод нисэх чадлаа алдах тул харвахад амар болно. Нар мандсаны хойно зүүн хойт зүгээс есөн ногоон унага худаг дээрээ ус уухаар ирэх юм. Тэгэхэд хаан та ташуураа бариад “гуруй, гуруй” гэж есөнтөө хэлэн гуруйлаад цөсөн хээгч гүүгээ үзвэл тэр есөн ногоон унага бол хаан эзний алтан унага тул эхээ үзмэгц таниад янцгаасаар гүйж ирэх юм. Тэгвэл хурдан барьж ав. Түүний дараа хан гарьд шувуу ирвэс цоохор морь болон есөн ногоон унагаа услахаар худаг дээрээ ирж наран зүг хандан хүлээж суух тэр үед түүнийг сайн ажиглавал цагаан элгэн дээр нь хуруу дарам нэг хар мэнгэ буй. Бидний харвах ерэн есөн сум нэг л тэр мэнгээр нь нэвтэлж гарвал сая алж дийлнэ. Хэрвээ нэг сум алдагдвал түүнийг алж дийлэхгүй мөртөө гэдрэг бид алагдах болно гэв.
Ерэндэй мэргэн хаан хожгор хүүгийн хэлсэн ёсоор бэлтгэн байтал өглөө болоход ирвэсийн цоохор морь нь ирэхэд хаан ташуураараа гуруйлан “гуруй, гуруй” гэж есөнтөө дуудаад хоргой цоохор морь болон бугатай цоохор морийг үзүүлсэнд ирвэсийн цоохор морь янцгаасаар гүйж ирсэнд бариад авчихжээ. Яг нар гарах үед зүүн хойноос есөн ногоон унага ирэхэд хаан мөн ташуураараа гуруйлан “гуруй, гуруй” гэж есөнтөө дуудан цөсөн хээгч гүүг үзүүлсэнд есөн ногоон унага нь янцгаасаар эхийнхээ дэргэд ирэхэд нь бас бариад авчихжээ.
Тэгж байтал нэг бүдүүн хар шувуу худгийн аман дээр нар гарах зүг уруу хандан суув. Ерэндэй мэргэн хаан болон ерэн түмэн цэрэг тэр шувууг сайн ажигласанд цагаан элгэн дээр нь үнэхээр хуруу дарам хар мэнгэтэй байна гэнэ. Үүнд Ерэндэй мэргэн хаан хожгор хүүг улам бишрэн, төрийн түшмэдэд мэргэн ухаан нь хэтэрсэн хүү байна хэмээн дотроо магтан ерэн түмэн цэргийнхээ ерэн түмэн нумыг жирийтэл татуулж байгаад харавсанд ерэн есөн сум цөм мэнгээр нь нэвтэлж хан гарьд шувуу тэр дороо үхэв гэнэ. Тэгээд ерэн түмэн цэрэг түүнийг хурц сэлмээрээ мөч мөчөөр нь салган, үе үе эвдлэн далан дээрээ ачаад хаан ордондоо буцах зам зуураа нэгэн нүд алдам тэгш талд хүрээд хоногложээ. Шөнө хаан унтаж байтал алтан цээжтэй мөнгөн бөгстэй жаахан хүү өмнө нь ирээд,
- Хаан аав та амгалан гэж мөргөхөд хаан их гайхаж дав гээд боссонд харин зүүд байжээ. Хаан ийм зүүд зүүдэлсэндээ их баярлан маргааш өглөөний үүрийн гэгээгээр аян замдаа орж, бага хатан минь лавтай хэлснээрээ алтан цээжтэй мөнгөн бөгстэй хүүгээрээ намайг угтах биз гэж бодож явж гэнэ. Ерэндэй мэргэн хааныг дайнд мордсоны дараа их хатан болон хоёрдугаар хатан нь бага хатныг үнэхээр алтан цээжтэй мөнгөн бөгстэй хүү төрүүлчихвэл бид хоёрт ашиггүй гэж муу санаа гарган бага хатныг хөнгөрөх үед аргалахаар тогтжээ. Тэгтэл бага хатан хөнгөрөх болсонд хоёр их хатан нь хүрч ирээд,
- Хөнгөрөх бол тийм амархан явдал биш, зовохын далайн нэг нь болох тул эрхбиш нүд толгойгоо чанга боож чихээ бөглөх хэрэгтэй. Тэгэх мөртөө тэр явдал бас их бузар буртаг тул амаа таглаж, гурав хонотол хүүхдээ үзэж болохгүй гэжээ.
Бага хатан нь нас бага, цус шингэн, ааш бүр цайлган сэтгэлтэй тул тэр хоёрын үгээр нүдээ аньж чих, хамар, амаа таглажээ. Хоёр их хатан нь эх барин байтал бага хатан үнэхээр алтан цээжтэй, мөнгөн бөгстэй хөвгүүн төрүүлжээ. Үүнд хоёр их хатан яаруу сандруу нялхын ам хамрыг ч алчуураар таглаж үүд босгын доор нүх малтаж булж тавиад хүүхдийнх нь оронд нь нэг нохойн гөлөг авчраад, бага хатнаар гурав хоног хөхүүлж, хаан ордон даяр,
- Хааны бага хатнаас нэг нохойн гөлөг гарлаа гэсэн цуурхал тархаажээ. Ерэндэй мэргэн хааныг дайснаа ялаад ирэхэд хоёр их хатан нь гурван өдрийн газарт угтан очиж даллагын сан, эрдэнийн сангаар угтахад хаан бага хатнаа асуусанд хоёр их хатан нь,
- Бага хатнаас нэг нохойн гөлөг төрөөд байна. Ямар гэгч үйлийн үрийг бүү мэд. Хүнээс бас нохойн гөлөг гарав гэгч? Хаан эзний нэр төрийг гутааж байна шүү. Тэгэвч яана даа? Бид хааны нэр төрийн төлөө ордны бүх хүмүүст хэн ч энэ хэргийг гадагш задруулж болохгүй хэмээн зарлав гэжээ. Хаан үүнийг сонсоод хэдийгээр цочиж гайхсан боловч өөрийн нүдээрээ үзье гэж хааны дээлийн хормой үүдний босгонд татагдсан шиг болсонд хоёр их хатан нь,
- Юманд татагдсан биш, эзний дээлийн хормой харин үүдэнд хавчигдав гэв. Хаан бага хатнаа үзэхэд дэргэд нь үнэхээр нэг нохойн гөлөг хэвтэж, бага хатан нь уйлж байв. Хааны бодож санасан нь саарснаас их гайхал болж гадагш гарахад дээлийнх нь хормой мөн үүдэнд татагдах шиг болоход хаан эргэж харахад хоёр их хатан нь мөн,
- Юу ч үгүй, эзэн урагш, урагшаа гэв. Түүнээс хожим хоёр их хатан нь үргэлж хаанд худал үнэн хов үг зөөн бага хатныг ордноос гаргаж ард нь араг гарт нь савар атгуулж хаан ордны аргал түүгч боол болгожээ. Бага хатныг арай гэж явуулмагц хоёр их хатан нь үүдний босгон доор булсан хүүг малтаж гаргаад хогийн овоон доор аваачиж булсан байжээ. Дараа өглөө нь хоёр их хатан нь эрт босмогц хогийн овоон дээр хүрч үзсэн чинь хүүг булсан газраас алтан мөнгөн хоёр сайхан цэцэг ургасныг үзээд, лав тэр хүүгийн сүнс байх гээд хүрэгч үнээнд аваачиж идүүлжээ.
Хоёр дахь жил нь болоход тэр хүрэгч үнээнээс нэг сайхан алаг тугал гарсан гэнэ. Нэг өглөө хаан гаднаа гарч үхэр малаа бараалахад хүрэгч үнээнийх нь дэргэд цээжин биеэс нь алтан гэрэл, бөгсөн биеэс нь мөнгөн гэрэл цэцарсан нэг сайхан алаг тугал хааныг харан зогсож байна гэнэ. Хаан үүнийг үзээд их гайхаж хоёр хатнаасаа асуусанд хоёр хатан нь,
- Өөө, мянган үхрийн манлай, түмэн үхрийн түрүү болох шинжтэй тугал биз гэв. Тэгээд хоёр хатан хоорондоо,
- Тэр алаг тугал бол бараг сайхь бага хатнаас гарсан хүүгийн сүнс байх магад. Түүнийг тугалчин хүүгээр алуулахгүй бол хожим хойш лав хэрэг болно гээд тугалчин хүүд алаг тугалыг маргааш заавал хорлох хэрэгтэй хэмээн зарлигджээ. Тэр үдэш алаг тугал хүн хувилан тугалчин хүүг хорлоод тугалчин хүүгийн оронд хааны тугалчин болсон байжээ. Өглөө нь болоход үхэр сүргийн дотор алаг тугал үзэгдэхгүй болсонд хоёр хатан дотроо их л ханамжтай болжээ. Тэгтэл нэгэн шөнө Ерэндэй мэргэн хаан харин ардаа хадмал хатгуулж өмнөө түнхээ зүүв гэсэн муу зүүд зүүдлэжээ. Маргааш өглөө нь хаан энэ зүүдэндээ их сэжиг төрж босмогцоо арын овоон дээрээ гарч арван найман ариун сангаа тавьж даатгасанд гэнэт агаар тэнгэрт,
- Баруун газрын шар могойн шумнас гарч ирээд хамгийг чинь алж хаан төрийг чинь эзэлнэ гэж байна гэсэн тэнгэр газрыг донсолгом их дуун гарсан гэнэ. Үүнд хаан их л цочиж өвөр овоон дээрээн гарч дөчин есөн ариун сангаа тавьж залбиран даатгасанд гэгээн агаар тэнгэрээс,
- Түүнийг тугалчин хүүгээс өөр дарах чадалтай хүн байхгүй гэсэн дуун гарсан гэнэ. Ерэндэй мэргэн хаан харьж ирмэгцээ тугалчин хүүг дуудаж ирүүлээд,
- Баруун газрын шар могойн шумнас гэгч одоо удалгүй хамаг түмнийг минь алж, хаан төрийг минь эзлэх гэж аашилж байна гэнэ. Түүнийг дарахад чамаас өөр хүн байхгүй гэнэ. Иймээс чи одоогоор тэрхүү аюулт их дайсныг дархаар явах хэрэгтэй. Тэгэхдээ чи хаан сангийн дотроос аль авах дуртай зүйлээ санаа дураараа ав гэсэн гэнэ. Тугалчин хүү,
- Зөвхөн хашин бор даагаа унаж, хугархай жад, ноорхой нум сумаасаа өөр юу ч авахгүй гэв. Үүнд хааны сэтгэл амаргүй сандрахдаа,
- Хэрэв чи дайснаа дараад дархан цолоо олоод ирвэл чамд гүнжээ хатанчилж өгье гэв. Тугалчин хүү хариугүйгээр хашин бор даагаа унаж, хугархай нум сумаа үүрээд баруун зүгийг чиглэжээ. Тэгж явж байтал гэнэт шар могойн салхи шаралтлаа ирэв гэнэ. Энэ үед бор даага нь уйлж,
- Их салхины ард юу үзэгдэж байх буй гэсэнд тугалчин хүү,
- Шар хадан уул үзэгдэж байна гэв. Бор даага нь,
- Тэгвэл тэр бор уул биш харин шар могойн шумнас байна шүү. Чи одоо нүдээ таг аньж, чихээ чанга бөглөж, амаа тас жимийгээд яв. Би чамайг цавч гэсэн газарт цавч, харва гэсэн газарт харва, хар гэсэн газарт хар, хэл гэсэн газарт дуугар гэсэн гэнэ. Тэгж яваад дэмий удсангүй бор даага нь,
- Цавч гэсэнд тугалчин хүү мориныхоо зүүн баруун хоёр талаар сугартал цавчив. Тэгж байтал морь нь,
- Харва гэхэд мөн мориныхоо зүүн баруун хоёр талаар тоогүй олон харвасанд морь нь,
- Хар гэв. Тугалчин хүү нүдээ нээхэд төөм төөм хотгор могой, толгой толгой дов орой мангийн аврага могойн үхдэл уул шиг овоорон, цус нь мөрөн далай шиг нялайж байна гэнэ. Тэгээд морь нь,
- Эзэн минь одоо нэгэнтээ могойн шумнасыг гүйцэд дарчихсан тул дуугаа дуулаад хаан төрдөө буцаж болно гэв. Тугалчин хүүг дайснаа дараад дархан цолоо мандуулж харьж ирэхэд Ерэндэй мэргэн хаан замд нь угтуул бэлтгэж өөрийн биеэрээ угтаж хаан ордондоо ирүүлээд гурван сарын их найр наадам хийж, тугалчин хүүд гүнжээ шагнах гэсэнд тугалчин хүү гадар хувцсаа тайлсанд цээжин биеэс нь алтан гэрэл цацарч, бөгсөн биеэс нь мөнгөн гэрэл цацарсан тул Ерэндэй мэргэн хаан их л гайхан учрыг асуухад тугалчин хүү,
- Би бол хаан аавын бага хатан ээжээс гарсан алтан цээжтэй, мөнгөн бөгстэй хүү мөн. Гэвч тэр үед хоёр их хатан ээж намайг мэндэлмэгц ээжээс нууж үүд босгынхоо доор булж тавьсан юм. Хаан аавыг ирэхэд би таны дээлийн чинь хормойноос татсанд хоёр их хатан ээж мэдээд тэр шөнө даруй намайг үнсэн овоонд аваачиж булав. Дараа өглөө нь би алт мөнгөн хоёр цэцэг болон хувирч ургаснад хоёр хатан ээж бас намайг гэж мэдээд хүрэгч үнээнд идүүлэв. Тэгээд дараа жил нь би хүрэгч үнээний алаг тугал болж гарсанд хаан аав үзээд их сонирхон хоёр хатан ээжид хэлсэнд тэр хоё мөн намайг хэмээн алахаар бэлтгэж байтал би амжин тугалчин хүүг хорлож түүний оронд тугалчин хүүгээр хувирч явав. Иймээс сая эдүгээ болтол амьд явж хаан аавынхаа төрд зүтгэж хорт могойг дайлав гэжээ. Хаан эзэн үүнийг сонсоод хүүгээ тэврэн авч гашуудан уйлаад тэр дороо зарлиг буулган хоёр их хатны ард нь араг хадаж гарт нь савар атгуулж насан туршид хааны сангийн аргалчин боол болгон шийтгэж бага хатнаа хааны үнэнч шударга хатан гэж ордондоо залж авчирав. Ерэндэй мэргэн хаан, хаан ширээгээ алтан цээж мөнгөн бөгстэй хувилгаан увидастай хүүдээ шилжүүлэн, өөрийнхөө насан туршийн хийсэн алдаандаа гэмшин нэг уулын оройд гарч даяанч ламын шавь болж, ном бясалгаж хойт мөрийнхөө үнэн ёсны төлөө сүсэглэн хичээж суусан гэнэ.

Цааш нь...

Эрт урьд цагт унага хээр унтаж байгаад эхээсээ төөрч хоцорчээ. Тэгээд ганцаараа ижил олон сүрэг, ээжийгээ хайж яваад нэгэн ууттай зүйлтэй таарчээ.

Унага ууттай зүйлийг ихэд сонирхон ойнгойлгож үзмээр санагджээ. Тэгээд уутны амыг тайлтал дотроос нь өлөн хөх чоно араа шүдээ ярзайлган үсрэн гарч ирээд,...

- Ходоод гэдэс хонхолзож байна гэж жигтэйхэн. Хурмаст тэнгэр үүнийг мэдээд надад амтат зөөлөн зоог явуулжээ гээд унагыг идэхээр завдаж гэнэ. Унага машид айн, сандарч хэрхэхээ мэдэхгүй бүлтэлзэн байтал бутан дундаас бор туулай дэгдэн дэгдэн гараад ирж гэнэ. Туулай явдал учрыг дуулсаны эцэст,
- Чоно гуай, чоно гуай та энэ өчүүхэн жижиг уутанд багтаж байсан гэж үү? Би итгэхгүй байна. Хэрвээ багтвал би унагатай хамт идүүлье гэж гэнэ.

Чоно "Магад уутанд багтах нь дамжиггүй тул харин туулайг нэмээд зооглох боллоо" хэмээн сэтгэн зөвшөөрч уут уруу орохоор болжээ. Тэгээд уут руу уухилан ортол туулай,
- Тээр хэлээгүй юу сүүл нь багтахгүй байна гэхэд чоно сүүлээ уутанд хийтэл унага туулай хоёр эвлэн уутны амыг сайн боогоод хээр орхижээ. Ингэж унага ухаант туулайн ачаар чононд идүүлэх аюулаас аврагдсан гэнэ лээ.

Цааш нь...

Эрт урьд цагт нэг хаан байжээ. Тэр хааных нэг усчин, нэг үсчин өвгөнтэй юм гэнэ. Усчин өвгөн, Үсчин өвгөн хоёулаа үр хүүхэдгүй юм байжээ. Усчин өвгөн орой бүхэн “Үр хүүхэд хайрла” гэж бурхандаа мөргөдөг байжээ. Гэтэл тэндэхийн ууланд тэнэж жимс ногоогоор хооллож явдаг өнчин жаал тэнэж яваад Усчин өвгөнийг бурхандаа мөргөж байхад нь гэрийн нь араас сонсжээ. Тэгээд бурханых нь араар орж байгаад хэлсэн нь,
- Маргааш өглөөний ургах нарнаар нар ургах зүгээс хормой дүүрэн жимстэй, Хүрэл нэртэй хүү танайд ирнэ. ... Тэр хүүг бурхан та нарт хайрлаж байгаа юм гэжээ. Өвгөн баярлаж бурхандаа сүсэглэхийг сонсоод хүү ууланд гарч жимс түүгээд өглөө нь хэлсэн ёсоороо хормой дүүрэн жимстэй ирж гэнэ. Эмгэн өвгөн хоёр баярлан угтжээ.
“Усчин өвгөнд бурханаас хүү хайрлаж гэнэ” гэдэг яриа улсаар нэг тархжээ. Өвгөн эмгэн хоёр ч хүүдээ их хайртай, Хүрэл хүү ч тэр хоёртоо их сайн, ажил төрөлд нь их л тус болдог байжээ.
Гэтэл гэнэт хааны хатан хүндээр өвчилж хэвтэрт орж гэнээ. Орой бүр хотын урд нэг гал гараад байдаг байжээ. “Тэр юун гал болохыг үзээд ир” гэж хааны явуулсан хүмүүс эргэж ирдэггүй алга болдог гэнэ.
Гэтэл Усчин өвгөнийг хүүтэй болсонд үргэлж атаархаж явдаг Үсчин өвгөн хаанд очиж хэлсэн нь,
- Хаантан энэ Усчин өвгөний хүүг бурхан хайрласан гэдгийг та дуулсан байх. Тэгэхээр бурханаас заяагдсан тэр хүү л галын учрыг олж ирж чадна гэжээ. Хаан үүнийг дуртай зөвшөөрч Хүрэл хүүг дуудуулжээ. Хаан хэлсэн нь,
- За Хүрэл хүү чи маргааш орой болохоор тэр урд гардаг галыг очиж үзээд ир. Манай хатныг өвчтэй болсноос хойш л ийм гал гарах болсон юм гэж зарлиг болгожээ. Хүрэл хүү гунигтайгаар ирж эцэгтээ учрыг хэлжээ. Гэтэл Усчин өвгөн хэлсэн нь,
- За яахав, хүү минь үзээд л ирнэ биз. Зовох юмгүй. Харин эгц өөдөөс нь очиж ер болохгүй шүү. Бүр холуур тойроод араас нь очоорой гээд бурханыхаа авдрыг онгойлгож нэг жижиг сүх гаргаж өгөөд,
- Энэ чамд хэрэг болж мэднэ гэжээ.

Хүрэл хүү маргааш орой нь галыг очиж үзэхээр эцгийн заавар ёсоор явж галын цаанаас нь очжээ. Гэтэл нэг өндөр хар юм шороо самарч гал гаргаад хар дарцгаар хааны орон руу дохиж байна гэнээ. Тэгэхэд нь Хүрэл хүү “Цавчлаа шүү” гээд өндөр хар хүнийг сүхээрээ цавчаад авсан чинь юу ч үгүй болжээ. Харанхуйд тэмтрээд байсан чинь гарт нь нэг хүрэм бололтой юм тааралджээ. Түүнд нь сүхээ боож бариад гэртээ иржээ. Өвгөн эмгэн хоёр сайн явж ирсэнд нь баяр хөөр болон угтжээ.
Маргааш өглөө нь үзвэл тэр хаант гүрэнд байдаггүй тийм гоё торгоор хийсэн хүрэм байжээ. Хүрэл хүү хүрмээ аваад хаанд бараалхаж болсон явдлыг яриад хүрмээ бэлэглэж гэнэ. Хаан маш ихээр баярлаж Хүрэл хүүд хааны сангаас их хишиг хүртээжээ. Үүнд нь Үсчин өвгөн улам ихээр хорсож ямар аргаар Усчин өвгөний хүүг хорлох аргыг бодож байжээ. Хааны хатан ч тэр шөнөөс эхлэн бие нь сайжирч эв эрүүл болж гэнэ.
Нэгэн өдөр хорон санаат Үсчин өвгөн хаанд очиж хэлсэн нь,
- Усчин өвгөний хүүгийн авчирсан хүрэмний торго манай гүрэнд л байхгүй торго юм. Тэгэхээр хаантан та тэр торгыг олж ирүүлэхээр Хүрэл хүүг явуулбал тэр хүү заавал олж ирж чадна гэжээ. Энэ үгийг сонссон хаан дуртай зөвшөөрч Хүрэл хүүг дуудуулжээ. Хүрэл хүүг хаанд очиж бараалхахад хаан зарлиг болгосон нь,
- Хүрэл хүү чи энэ хүрмийг хийсэн торгыг надад олж авчирч өг. Олж ирвэл чамд их шан хүртээнэ. Эс олж ирвэл толгойг чинь авна гэжээ. Хүрэл хүү уг торгыг олохын тулд нөгөө хүрмээ аваад явжээ. Гэртээ очоод учрыг хэлбэл Усчин өвгөн, эмгэн хоёр уй гашуу болон ганц шараа тэргэнд хөллөж өгөөд явуулжээ. Хүрэл хүү нөгөө сүхээ хүрмэндээ боогоод аян замдаа гарч гэнэ.
Хүрэл хүү явсаар хэдэн улс гүрэн алгасан нэгэн хааны гүрэнд хүрч ирвэл тэндэхийн хааны хатан өвчтэй үхлүүт байдаг, шөнө сахиж хоносон хүн нь өглөө үхсэн байдаг тухай сонсжээ. Үүнийг дуулаад Хүрэл хүү хаанд “Танай хатныг сахиж хоноё” гэжээ. Өөрөө үхэхээр гуйж ирж байгаа хүнд хаан их баярлан дуртай зөвшөөрчээ. Хүү хатны өвчтэй байгаа гэрт орвол янз бүрийн хоол, чихэр жимс, айраг цагаа зэрэг амттан бүхэн өрөөтэй байжээ. Хүүг гэрт оруулаад гаднаас нь цоожилжээ. Хүрэл хүү төрөл бүрийн амттанаас ханаж цадталаа идэж авч гэнэ. Тэгээд шөнө дунд болохын үед гэрлээ унтраагаад сүхээ барин дотор хаалганы ард зогсож гэнэ. Тэгсэн чинь шөнө дундаас хойхно нэг хүн сэвс гээд ороод ирэх шиг болоход нь Хүрэл хүү “Цавчлаа шүү” гээд цавчаад орхисон чинь нэг юм тон гээд унаад өгөх шиг болоход нь гэрэл гаргаад харвал зэс хошуу байжээ. Хошууг авч хатанд үзүүлэхэд хатан улам чангаар ёолж сүйд болжээ. Гэсэн ч удалгүй бие нь амарч сайхан унтаж гэнэ.
Хатныг сахиж хоносон хүний хүүрийг аваачиж хаяхаар гадаа хүмүүс ирэхэд Хүрэл хүү гэрээс,
- Наад үүдээ онгойлгооч гэж хашгирчээ. Гадаа ирсэн хүмүүс айн сандарч,
- Ямар амархан чөтгөр болчихов оо? Харь нутгийн хүн ийм түргэн чөтгөр болдог юм байх даа гэж ярилцах нь дуулджээ. Үүнийг сонсоод Хүрэл хүү,
- Юуны чинь чөтгөр вэ? Наана чинь амьд хүн байна. Үүдээ онгойлгоцгоо гэхэд нь хүмүүс үүдийг онгойлгож харийн хүн амьд хоносонд их л гайхацгаажээ. Хаан ч үүнийг дуулаад ихэд гайхаж өөрөө хүрч ирж хүүтэй уулзаж яаж амьд хоносон тухай лавлан асууж гэнэ. Хатны бие ч эрс сайжирч царай зүс орсон байжээ. Хүү шөнийн болсон явдлыг хаанд яриад,
- Хатныг чинь бүр эдгэртэл хэд хоног харж байя гэхэд хаантан баярлан зөвшөөрч гэнэ. Гурав хоноход хатан эрүүл болж хүү аян замдаа явах болжээ. Гэтэл хаантан,
- Ачтай тустай хүүг явуулахгүй охинтойгоо суулгаж хөрөнгө таслаж өгнө гэжээ. Тэгэхэд нь Хүрэл хүү өөрийн хааны зарлигаар нэгэн янзын торго олохоор яваа учрыг хэлж,
- Надад одоогоор энэ торгоноос өөр юу ч хэрэггүй гэжээ. Тийм торго тэр хаант гүрэнд байсангүй. Хаантан хатнаа аварсны шанд “Охиноо заавал бэлэг болгон өгнө” гэжээ. Тэгэхэд нь Хүрэл хүү “Буцах замдаа охиныг авья” гээд цааш явжээ. Явсаар байгаад өөр нэг хааны хотод иржээ. Хотын хамгийн зүүн хойд захын жижиг цагаан гэрт орвол их л хөөрхөн хүүхэн байж гэнэ. Хүү мэнд усаа мэдэлцэж, хүүхэн хүүд цай өгөөд гарч гэнэ. Орж ирээд идээ тавиад бас л гараад явж гэнэ. Удалгүй орж ирэхэд хүү асуужээ,
- Чи яагаад дахин дахин орж гараад байгаа юм бэ? гэхэд хүүхэн хэлсэн нь,
- Манай нөхөр өнөөдөр манайд Хүрэл гэдэг нэг айхавтар хүн ирнэ. Би нэгэн хааны хатныг авах гэж байгаад түүнд нэг хүрмээ алдсан юм өөр нэг хааны хатныг авах гэж байгаад зэс хошуугаа алдсан юм. Түүнийг ирэхээр намайг дуудаарай гэсэн юм. Тэр ёсоор нь би түүнийг дуудаад ирлээ гэжээ. Гэтэл морин төвөргөөн пижигнэж олон хүн ирэх шиг болж гэнэ. Хүрэл хүү зориг гарган,
- Аа та нар ашгүй ирэв үү? Хүрэл хүү чинь энд сүхээ бариа л хүлээж байна гэж гэрээс хашгирчээ. Гэтэл нөгөөх чимээ буцаж зугтаах шиг болоход хүүхэн гарч хараад,
- Тэд яваад өглөө. Танаас үнэхээр айдаг юм байна. Ялангуяа таны тэр сүхнээс чинь их айдаг гэсэн юм. Тэгэхээр тэр эргэж ирэхгүй. Би тэр хүний хүчинд автагдаж ирсэн юм. Одоо би танаас салахгүй, намайг авар гэж гуйжээ. Хүрэл хүү,
- Тэгвэл танайд ийм торго байх ёстой доо гээд хүрмээ гаргаж үзүүлэхэд нь тийм торго тэднийд хичнээн тэргээр ачсан ч өнгө өнгөөрөө байж гэнээ. Хүрэл хүү зорьсон хэргээ бүтээж баахан торго ачаад явах болоход хүүхэн авдарнаасаа ганц жижиг алтан хайрцаг авч гэнэ. Ингээд хоёул явсаар нөгөө охиноо өгсөн хааныд ирж авч явсан сайхан торгоноосоо нэг тэргийг хадам аав болох хаандаа бэлэглээд охины нь аваад явах болжээ. Хаан охиныхоо хөрөнгө гэж өчнөөн төчнөөн мал хөрөнгө тасдан хүмүүсээр хүргүүлж гэнэ. Ингэж явсаар хүү хоёр сайхан эхнэртэй зорьсон хэргээ бүтээгээд гэртээ ирэхэд нь өвгөн эмгэн хоёр хөл алдан баярлан уулзжээ. Хүү маргааш нь өөрийн хаанд бараалхан хүссэн торгыг нь ханатал өгсөнд хаан ч ихээр баярлаж, шан хишиг хүртээж Хүрэл хүү маш их баян болоод сайхан амьдран буух болжээ.
Үүнд нь Үсчин өвгөн улам ихээр хорсож хорлох арга бодсоор байгаад нэгэн мэргэн арга олж хаанд хэлсэн нь,
- Усчин өвгөний Хүрэл хүүг бурханаас заяасан гэдэг яах аргагүй үнэн юм. Тэгэхээр та энэ хүүгийн ачаар Тэнгэрийн хаантай холбоо тогтоож захидал илгээвэл манай хаант гүрэнд их сайхан хэрэг болно гэжээ. Хаантан баярлаж захидал яаж хүргүүлэх учрыг лавлан асуухад Үсчин өвгөн хэлсэн нь,
- Тэр тун амархан. Арван хасаг тэрэг түлээ хураагаад дээр нь арван хасаг тэрэг шар тос асгаад орой дээр нь Хүрэл хүүд захидал бариулж зогсоож байгаад түлээндээ гал оруулбал галын утаагаар жигүүрлэн Тэнгэрийн хаанд очно гэжээ. Хаан Хүрэл хүүг дуудан ирүүлээд зарлиг болгосон нь,
- Хүрэл хүү чи миний захидлыг Тэнгэрийн хаанд хүргээд хариу захиа аваад ир гэжээ. Хүрэл хүү ямар замаар Тэнгэрийн хааныд очихыг асуувал хаан,
- Тэр амархан. Гурав хоногийн дараа захидал хүргэнэ гэжээ.

Хүү гарцаагүй шатаж үхэх болсныг мэдэж уйтгар гунигаар дүүрэн гэртээ ирж эцэг, эх, хоёр эхнэртээ хааны зарлигийг хэлж гэнээ. Цөм уй гашуу болж хааны тэнэгийг гайхаж гэнээ. Харин алтан хайрцагт эхнэр нь “Санаа зоволтгүй. Тэр болно” гэжээ. Ингээд гурав хоногийн дараа захидал хүргэх өдөр болоход хүүхэн Хүрэл хүүд алтан хайрцгаа өгч хэлсэн нь,
- Чи галын утаа үнэртэх үед энэ алтан хайрцгийг хагас онгойлгоорой. Тэгээд л чи Тэнгэрийн хааныд саадгүй очоод ирэх болно гэжээ.
Тэнгэрийн хааныд хааны захидлыг хүргэх гэж байгаа бурханы заяасан Хүрэл хүүг үзэхээр түмэн амьтан цугларч зарим нь гайхаж зарим нь “Шатаж үхнэ” гэцгээж байжээ. Тэр олон дотор хорон санаат Үсчин өвгөн ирээд Усчин өвгөний хүүг хэрхэн шатаж үхэхийг үзэх гэж яарч байж гэнэ. Ингээд түлээнд гал оруулж бөөн гал утаа болж гэнэ. Хүрэл хүү эхнэрийн захисан ёсоор утаа үнэртэх үед алтан хайрцгийг хагас онгойлгоод ухаан алдаж гэнэ. Нэг ухаан ороход гэрийнхээ гадаа хэвтэж байж гэнэ. Хоёр хүүхэн нь дэргэд нь инээлдэж байжээ.
- За Хүрэл хүү Тэнгэрийн хааныд морилоод ирэв үү? гэж асуухад нь хүү юу болсныг мэдээгүй учраа хэлжээ. Гэтэл алтан хайрцагт хүүхэн хэлсэн нь,
- Танай хааны Үсчин өвгөн Усчин өвгөнийг хүүтэй болсонд атаархаж цаг үргэлж чамайг хорлохыг боддог юм байна. Энэ удаа чамайг шатааж алах арга хаанд зааж өгсөн юм. Түүнээс чамайг миний алтан хайрцаг аварлаа. Одоо тэгэхээр чи “Тэнгэрийн хаанд захидал хүргээд хариу захидал авчирлаа” гээд маргааш хаанд бараалхаж энэ захидлыг өгөөрэй” гэж. Ийнхүү алтан үсгээр биясэн захианд “Чиний илгээсэн захидлыг хүлээн авч маш ихэд баярлалаа. Энэ өдрөөс эхлэн та миний дүү боллоо. Тэгэхээр дүү минь Үсчин өвгөнөө ахдаа явуулж тус хүргээч. Манай энд үсчин байхгүй, бид бүхэн үс ноосондоо баригдаж гүйцлээ. Үүнийг яаралтай гүйцэтгэвэл их сайн байна. Тэнгэрийн хаан" гээд алтан үсэгтэй тамга даржээ. Энэ захидлыг маргааш нь хаандаа аваачиж өгсөнд хаан маш ихээр баярлан гайхаж Хүрэл хүүд их шан хүртээгээд Үсчин өвгөнийг дуудаж хаан зарлиг болгосон нь,
- Хүрэл хүү тэнгэрийн хаанд миний захидлыг хүргээд хариу захидал авчирсан байна. Тэнгэрийн хаантай ах дүү бололцсон. Тэнгэрийн хааных үсчин байхгүй, үс ноосондоо баригдаж сүйд болж байгаа гэнэ. Тэгээд надаас үсчнээ явуулаач гэж гуйсан байна. Тэгэхээр чи маргааш тэнгэрийн хааныд очно. Чамд тэнгэрийн хааны тэргүүнд хүрэх нэг хувь тавилан оногдож гэжээ. Үсчин өвгөн сандарч,
- Би яаж тэр хааныд очдог байна? гэж асуувал,
- Очдог аргыг чи өөрөө надад зааж өгчихөөд юу ярьж байгаа юм? Очиж хутгаа хурцлаж бай гэж зарлиг буулгажээ. Маргааш нь тэнгэрийн хааны үсийг авахаар явах гэж байгаа Үсчин өвгөнийг үзэхээр түмэн хүн цугларсан байжээ. Түүний дотор хорон санаат Үсчин өвгөний яаж шатаж үхэхийг үзэхээр Хүрэл хүү, эмгэн, өвгөн, хоёр эхнэрийнхээ хамт байж гэнэ. Үсчин өвгөнийг хутгыг нь бариулаад хураалттай түлээний орой дээр зогсоож байгаад модонд гал оруулахад бөөн гал утаа болж хорон санаат Үсчин өвгөн орилсоор шатаж үхжээ.

Цааш нь...

Наймдай өвгөн гэж байжээ. Арван тэмээ ачаад, хорин тэмээ хомноод алс газар аян жин тээхээр явжээ. Явж байтал хааны хар санаат түшмэл ирж,
- Наймдай өвгөн гуай хаачиж явна вэ? гэж.
– Аа, алс газар аян жин тээхээр явж байнаа гэж.
- Нэг үнэгний зоогоор таван малгай яаж эсгэдэг вэ? гэж,
- Аа, мэдэхгүй гэж. Дараа нь хааны цагаан санаат түшмэл ирж, ... гэж, Наймдай өвгөн гуай хаачиж явна вэ? гэж.
- Аа, алс газар жин тээхээр явж байна гэж.
- Нэг шүдлэн үхрийн зоогоор тавин гутал яаж эсгэдэг вэ?
- Аа, мэдэхгүй гээд явж байж. Мөн хааны хүү ирээд,
- Наймдай өвгөн гуай хаачиж явна вэ? гэж,
- Аа, алс газар жин тээхээр явж байнаа гэж.
- Нэг шүдлэн үхрийн зоогоор тавин гөлөм яаж эсгэдэг вэ? гэж,
- Аа, мэдэхгүй гэж.
Тэгээд нутгаас гаралгүй гурван хүнд ороогдлоо, явж болдоггүй газар, хүрч болдоггүй орон байна гээд буцаад гэртээ хүрээд иржээ. Гэртээ ирсэн, эхнэр нь,
– За хөө эр хүн байна. Дээр гарч бараа харж яв л даа гээд мордуулчихаж. Хааны хар санаат түшмэл ирээд,
- Наймдай өвгөн гуай хаачсан бэ? гэж.
– Ороогүй бороонд унагалаагүй гүүний унага уруудаад, ургаагүй модоор уурга ташуур хийж барихаар явсаан гэсэн чинь хар санаат түшмэл,
- Юу гэсэн үг вэ? гэж. Эмгэн,
– Нэг үнэгний зоогоор таван малгай яаж эсгэнэ гэдэг нь юу гэсэн үг вэ? гэж. Түшмэл, "аа тийм үү" гээд явчихаж. Төд удалгүй хааны цагаан санаат түшмэл ирээд,
- Наймдай өвгөн гуай хаачсан бэ? гэж. Эмгэн нь,
- Хүзүүгүй үхэрт буулгагүй тэрэг хөллөөд, аргалгүй газраас аргал түүж ирэхээр явсан гэж. Түшмэл,
– Хүзүүгүй үхэрт бойлгогүй тэрэг хөллөнө, аргалгүй газраас аргал түүнэ гэсэн чинь юу гэсэн үг вэ? гэж.
– Нэг шүдлэн үхрийн зоогоор тавин гутал эсгэнэ гэсэн чинь юу гэсэн үг вэ? гэж. Цагаан санаат түшмэл "Аа тийм үү" гээд явчихаж. Орой хааны хүү ирж,
- Наймдай өвгөн гуай хаачсан бэ? гэж.
– Хөвчгүй нум, гилбэргүй сумаар гараагүй бүжин намнаж ирэхээр явсан гэж.
– Хөвчгүй нум, гилбэргүй сумаар гараагүй бүжин яаж намнаж иддэг юм бэ? гэж.
– Аа нэг шүдлэн үхрийн зоогоор тавин гөлөм яаж эсгэдэг вэ? гэж.
– Аа тийм үү гээд явчихаж.
Хоёр түшмэл хаанд очоод "Наймдай өвгөний эхнэр болбоос хаанд хатан суумаар мэргэн цэцэн эхнэр байна" гэж хэлжээ. Наймдай өвгөнийг дуудаад иржээ. Энийг хатахаас өмнө шүр, сувд, сүйж, мана авчир. Авчирч чадахгүй бол толгойгий чинь авна гээд алган дээр нь бичиг бичээд гаргажээ. Гарахынх нь хооронд хатаж хоцорч гэнэ.
– Энийг хатахаас өмнө шүр, сувд, сүйж, мана ол. Олж ирэхгүй бол толгойгий чинь авна гэсэн чинь гарахын хооронд хатаж хоцорлоо, одоо яана вэ гэж эмгэндээ сандарч давхин ирж. За гайгүй, гайгүй гэж нэг хонуулж тавин товчтой таж торгон дээл хийж өгч. За гайгүй, гайгүй гэж хоёр хонуулж ханзарч болохгүй хар сайран гутал хийж өгч. Гайгүй гайгүй гурав хоноод яв гэж ханзарч болохгүй хар булган малгай нэгийг хийж өгч. Мөн аманд нь алтан сувд үмхүүлж амандаа орсон үгийг мяталгүй хэлээрэй гэж захиад явуулчихаж гэнэ.
- За Наймдай өвгөний толгойг авах болж гэж гэнээ. Өвгөн,
- Алах хүний үгийг, алсан малын цусыг гэсэн аж. Хаанд нэг айлтгах үг байна гээд,
- Хүрэн хүзүүт хонийг хүрэн эрээн бүргэд шүүрч идэж. Хүрэн эрээн бар би дорвитойгоороо гэж булааж идэх гэж. Эзэн хааны албатан байна энэ хэргийг шийтгээд аль гэхлээр нэг хонолоо гэж.
– За тэрийг юу гэж шийтгэв? гэхэд өвгөн,
– Хүрэн хүзүүт хонийг хүрэн эрээн бүргэд шүүрч идсэнээрээ ид. Хүрэн эрээн бар би дорвитойгоороо гэж булааж идэх гэж байгаа бол тийм ёс байхгүй гэлээ.
– Хоёр юу гэж хонов? гэхэд,
– Болжмор шувууг харцага шувуу шүүрч идэж. Харцага шувуунаас гарьд шувуу би дорвитойгоороо гэж булааж идэх гэж. Эзэн хааны албатан байна энэ хэргийг шийтгээд аль гэхлээр нь хоёр хонолоо.
– За тэрийг яаж шийтгэв?
– Болжмор шувууг харцага шувуу шүүрч идсэнээрээ ид. Гарьд шувуу чи дорвитойгоороо гэж булааж идэх гэж байгаа бол тийм ёс байхгүй гэж шийтгэлээ гэж.
– Гурав юу гэж хонов?
– Алгана загасыг алаг загас шүүрч идэж. Алаг загаснаас аварга загас би дорвитойгоороо гэж булааж идэх гэжээ. Эзэн хааны албатан байна энэ хэргийг шийтгээд аль гэхлээр нь гурав хонолоо.
– За тэрийг юу гэж шийтгэв?
– Алгана загасыг алаг загас шүүрч идсэнээрээ ид. Аварга загас чи дорвитойгоороо гэж булааж идэх гэж байгаа бол тийм ёс байхгүй гэж шийтгэлээ гэж. Хаан хоёр түшмэлээ дуудаж ирүүлээд,
- Энэ хэдэн үг юу гэсэн үг вэ? гэж.
– Аа, мэдэхгүй ээ гэж.
– Та хоёр элдэв өнгийн үг хэлж байгаад намайг адгуус малтай үлгэрлүүллээ гэж хоёр түшмэдэд бурууг өгөөд Наймдай өвгөнд зөвийг өгөөд амар сайхандаа жаргаж гэнээ.

Цааш нь...

Урьд нэг цэцэн, тэнэг хоёр түшмэлтэй хаан байжээ. Хатны нь нүд өдөр бүр өвддөг байж. Хаан нэг өдөр цэцэн түшмэлээс,
- Манай хатны нүд яагаад ийм их өвддөг болоо вэ? гэж асууж гэнэ.
– Аа хөөрхий олон хүүхэд төрүүлснийх гэжээ. Тэгэхлээр мунхаг түшмэлээс мөн асуужээ.
– Аа хөөрхий ийм нэг нүдний өвчтэй л юм байж л дээ гэжээ. Хаан,
- “Цэцэн түшмэл олон төрснийх байх аа” гэж байна гэжээ. ... Мунхаг түшмэл,
- Тэгвэл өдөр бүр төрдөг тахиа таг сохор баймаар юм даа гэж.
Дараа өдөр нь хаан цэцэн түшмэлээс,
- Дэлхийн амьтны үр зулзаганаас хамгийн хөөрхөн нь юуны үр вэ бэ? гэж асуужээ.
- Аа хөөрхий хааны ач хөөрхөндөө гэжээ. Тэгэхэээр мунхаг түшмэлээс мөн асуужээ. Тэрээр,
- Аа нохойн гөлөгнөөс хөөрхөн үр зулзага ер үгүй гэжээ. 3 дах өдөр хаан цэцэн түшмэлээсээ,
- Миний энэ сахал яагаад ийм их ургаа вэ? гэжээ.
- Хаан та боов их зооглосных гэжээ. Мунхаг түшмэлээсээ асуусанд,
- Аа хөөрхий танд ийм их үс ургах учиртай юм байж л дээ гэв. Хааныг,
– "Цэцэн түшмэл боов их идсэнийх" гэж байх юм гэв. Мунхаг түшмэл,
- Тэгвэл энэ уханд хэн тийм их боов өгчихсөн юм бол доо гэжээ. Мөн дараа өдөр нь хаан цэцэн түшмэлээсээ,
- Хун шувуу яагаад ийм сайхан дуутай болов оо гэжээ.
- Аа тэр хүзүү хоолой урт ходоод нь гүнзгий болоод тэр ээ гэж. Хаан мунхаг түшмэлээсээ асуухад,
- Тэр төрөлхийн тийм сайхан дуутай амьтан гэв. Хаан,
- Цэцэн түшмэл “Хүзүү хоолой уртаас тэр” гэж байх юм гэв. Мунхаг түшмэл нь,
– Тэгвэл тэнэг түүнээс илүү дуутай баймаар юм аа гэв. Түүнээс хойш хаан мунхаг түшмэлээ “цэцэн” гэж ямба хүндийг нь ихэсгэж харин цэцэн түшмэлээ аргал түлшний боол болгосон гэдэг.

Цааш нь...

Эрт дээр үед Мөнх Амгалан гэгч нэгэн хаан байжээ. Тэр хаан "Төр гүрэндээ гуйлгачин хүн, золбин нохой байлгахгүй. Хэн юу хүссэнийг заавал биелүүлнэ. Хэнд ч үгүй гэсэн ам гарахгүй" гэж тангарагласан юм байжээ. Гэтэл зэргэлдээ хөрш нэгэн гүрэнд гурван муу санаат хүн байдаг байжээ. Тэр гурав даян дэлхийг муу санаагаараа чадна. Тэр битгий хэл хүн нэг бүрийг ч хорлож давна гэж бодож явцгаадаг байж. Тэгээд тэр гурав явж явж нэгэн өдөр нэг газар болзон уулзаж хэн яаж явснаа ярилцдаг гэнэ. ... Тэр нэгэн жилийн зуны цаг тэр гурав уулзжээ. Тэгэхэд нэг нь,
- Манай энэ урд гүрэнд Мөнх Амгалан хаан гэж их баян чинээлэг хаан байна. Тэр хаан юу ч хүссэн заавал биелүүлдэг. Үгүй гэж хэлдэггүй гэнэ. Гурвуул очиж тэр хааныг "Үгүй" гэж хэлүүлж нэг чадъя. Юуны тулд гурван муу санаат нэрийг авлаа. Харин яавал "Үгүй" гэж хэлүүлэх вэ? гэж гэнэ.
- Үгүй гэж хэлүүлэх амархан. Хүн хийж бүтээх байтугай санаанд багтахгүй юм гуйя. Тэгэхэд “үгүй” гэж хэлэхгүй яадаг юм бэ? гэж нөгөө нь хэлж гэнэ.
– За тэгвэл юу гуйх вэ? гэж гурав дахь муу санаат асуужээ. Би даян дэлхийг торгоор бүтээе түүнийг бүтээж гүйцэх торго өгнө үү? гэж гуйя. "Үгүй" гэдэг байгаадаа гэж нэг дэх муу санаат хэлжээ.
- Тэгвэл би гадаад далай гэдэг том далай нааш цааш явахад замд саад болоод байна. Түүнийг гурилаар зуурч хатаая. Далайг дүүргэх гурил аль гэж гуйя гэж хоёр дахь нь хэлжээ. Гурав дахь муу санаат нь,
- Сүмбэр уул гэж хад шороогоор бүрхэгдсэн өнгө царайгүй муухай уул байх юм. Түүнийг алтаар бүтээе. Тэрнийг бүрхэх алт өгнө үү гэж гуйя. Тэгэхэд бид гурав нэг нэг чаддаг байгаа даа гээд гурван муу санаат явж Мөнх Амгалан хаанд бараалхажээ.

Бид гурав даян дэлхийд нэг юм бүтээн босгох гэж ирлээ гэхэд Мөнх Амгалан хаан учрыг айлдана уу? гэжээ.
– Би даян дэлхийг торгоор бүтээе. Түүнийг бүтээж хүрэхүйц торго өгнө үү? гэж гуйж явна гэж нэг дэх нь хэлжээ. Нөгөөдөх нь,
- Би гадаад далайг дүүргэх гурил өгнө үү? гэж гуйж явна гэжээ. Гурав дахь нь,
- Би сүмбэр уулыг бүтээх алт өгнө үү? гэж гуйж явна гэжээ. Мөнх Амгалан хаан "Үгүй" гэж хэлж болохгүй, өгье гэхээр өгч болохгүй зүйл болохыг мэдээд жаахан гайхаж сууснаа,
- За та гурав, хорин нэг хоноод ир дээ. Ихээхэн зүйл гуйж. Гэсэн ч яахав вэ? Би бүтээж өгье дээ гээд явуулчихжээ.
Явуулчихсаныхаа дараа тэр гүрнийхээ бүх эрдэмтэн мэргэдийг цуглуулаад манай гүрнийг чадах гэж ийм гурван гуйлгачин ингэж ирлээ. Эдний гуйлт хийж бүтээх байтугай, санаанд багтамгүй зүйл байна. Ингэхээр би юу гэж хэлж буцаавал дээр бол гээд долоо хоног хэлэлцжээ. Гэтэл тэр хурлын дундаас ордонд ойрхон гэртэй нэг түшмэл хүн би хариад ирье гэж чөлөө аваад явжээ. Тэднийд урьд тарваганы нүхэн дээрээс найман жилийн өмнө олсон одоо найман настай нэгэн хүү байдаг байжээ. Тэр хүү аавыгаа ороод ирэхээр,
- Аав аа та нойр хоолгүй өдий хоног юугаа хийгээд байдаг юм бэ? гэж асууж гэнэ. Эцэг нь,
- Чи төрийн хэрэгт оролцох болоогүй гээд алгадчихсан чинь унагачихжэээ. Тэгээд гарах гэж байхад нь хүү уйлж байснаа больчихоод,
- Аав аа "Харанхуйг эвдье гэвэл гэрэл багаддаггүй юм шүү, хадыг эвдье гэвэл багаж мууддаггүй юм шүү" би явлаа гээд явчихжээ. Замдаа түшмэл "Намайг төрийн хэрэгт орлоо гээд алгадчихаар далимдуулаад явлаа гэж байгаа юм биз дээ. Бас л сүрхий үг хэлж байна шүү. Өөрийгөө хэлж байгаа юм болов уу?" гэж эрэгцүүлэн бодсоор ордонд оржээ. Хурал дээр сууж байгаад нэг түшмэлд болсон явдлыг хэлж "Үгүй мөн сүрхий үгтэй хүүхэд шүү" гэж ярьж байтал эзэн хааны дуу гарч,
- Долоо хоног хуралдлаа. Одоо долоо хоног тарья. Ингэхдээ бага бага гэлгүй, хөгшнийг хөгшин гэлгүй энэ хэргийг ярьж, тэдний хэлсэн зөвөлгөөнийг цуглуулъя. Хүн хүний ухаан янз бүр байдаг гэжээ. Тэгтэл нөгөө хүүхдийн тухай яриаг сонсож суусан түшмэл босч сая манай энэ түшмэл хариад ирэхэд түүний найман настай хүүхэд ингэж хэлсэн байна гээд болсон явдлыг ярьж гэнэ.
Ингээд нөгөө хүүхэд дээр түшмэл очиж гурван санаа муутын гуйсан гуйлтыг хэлж гэнэ. Хүү хэлжээ,
- Та нар бага юманд их санаа санаж их зовлон эдэлж байна. Тэр гурван муу санаатыг буцаахад амархан. Одоо аав очоод хааныг ганцаараа байхад нь ингэж хэл "Тэр гурван муу санаат хорин нэг хонохгүй, арван дөрөв хоноод ирнэ. Тэднийг ирэхэд ертөнцийн "гурван хэцүүг" олж ир гэж хэл. Энэ дэлхий дээр байгаа батлагдсан гурван хэмжүүрийг эхлээд авч ирэг. Даян дэлхийг торгоор бүтээе гэж хэн хэллээ? Хичнээн торго өгөх вэ? Хавтгай, дөрвөлжнөөрөө хичнээн чий* хэрэгтэй байна. Түүгээр чинь хэмжиж торго өгье гээд явуул.
Сүмбэр уулыг хэн алтадъя гэлээ. Түүнд нь сүмбэр уулыг ёроолоос нь орой хүртэл буулгаад жигнээд ир. Хичнээн жин болж байна? Түүнийгээ мэдээд ир, тэгэхээр тэр хэмжээний чинь алыг өгье гээд явуулчих.
Гадаад далайг дүүргэх гурил гуйсанд нь түүнийгээ хэмжээд ир гээ. Гадаад далай загастай жараахайтай, шавартай устайгаа хичнээн жин болох нь вэ? Хэмжээд ир. Тэгэхээр чинь тэр хэмжээний гурил өгье гээд явуулчих. Тэр гурав дахиад хэзээ ч эргэж ирэхгүй байх аа гэж хүү хэлжээ.

Хаан ганцаараа байж байтал арван дөрөв хоноод нөгөө гурав чинь ирж гэнэ. Хаан та гурав ертөнцийн гурван хэцүүг олж ир гээд явуулчихжээ. Тэр гурав гурван хэмжүүр олоод ирж гэнэ. Тэгэхээр нь Хаан хүүгийн зааж өгснийг хэлээд явуулчихжээ. Үүнээс хойш одоо хүртэл гурван муу санаат уул, газар, далайг хэмжээд барахгүй байдаг гэнэ.
Далайг яндан хэмжиж байгаа нь энэ гэж дээшээ нэг хараад доошоо нэг хараад байдаг шанаган хорхой болчихоод ажиллаж байгаа нь тэр гэнэ. Газар дэлхийг хэмжиж байгаа нь төөлүүр өт гэж хоёр үзүүр нь хоёр тийшээ тэлж явдаг шар өт болсон гэдэг. Тэр өт болоод хэмжиж яваа нь тэр гэнэ. Сүмбэр уулыг жигнэж байгаа нь дээшээ нэг гарч доошоо ойчиж явдаг нэг муу аалз байдаг. Тэр болоод жигнэж байгаа нь энэ ажээ.

* чий - Уртын хэмжээ. Ойролцоогоор нэг тохой.

Цааш нь...

Эрт урьд цагт эмгэн, өвгөн хоёр аж төрөн суужээ. Хөл дүүжлэх унааг нь хааны адуучин хөөж одоод, хонь ямааг нь хааны түшмэд, тэмээг нь хятадын наймаачин зарц нар хурааж аваад найман ханатай бор гэр, арван үнээнээс өөр юмгүй унах морь, ачих тэмээ, хотлох хоньгүй болсон тул өвгөн эмгэн хоёр буудал сэлэн нүүж чадахаа болиод нэгэн уулын ...аманд суусаар л байлаа. Ингээд хааны албатууд тэднийхээр шагайхаа байж санаа амар байх болов.
Нэгэн өдөр хаан харцага шонхроо аваад анд явав. Уулын аманд нэгэн том бор гэрийн тооноор утаа уугиж байхыг хараад хаан тэдний гадаа хүрч очвол өвгөн эмгэн хоёр угтан гарч иржээ.
Тэгээд хаанд цай чанаж, өрөм бяслаг таваглаж гэнэ. Гэтэл хаанд мах идмээр санагджээ. Өвгөн үнээ алж махыг нь чанаад, хаан Шазгалдайг хамт яваа албаттай нь хооллож гэнэ. Хаанд үхрийн мах их л таашаагдсанд
— Анд явах бүрдээ би танайд ирж байна. Танай үнээний мах тун ч их амттай юм гэжээ. Эмгэн нь хааны ирэх болгонд үнээ алах болох нь гэж бодоод харамсан гашуудсанд өвгөн нь,
— Эмгээн, бүү гуньхар. Манайх арван үнээтэй байлаа. Одоо ес болжээ. Ялгаа юу байна вэ? "Өвгөн эмгэн хоёр ес, арван үнээтэй" гэж хүмүүс ярина шүү дээ. Ганцын зэрэг үнээ хорогдох нэмэгдэхэд гарз, олз нь бараг адил гэж тайтгаруулж гэнэ.
Шазгалдай хаан өвгөнийд дахиад л ирж гэнэ. Өвгөн ч бас нэг үнээ гарздав. Эмгэн нь мөн л харамсан гашуудсанд өвгөн
— Эмгээн, бүү ганьхар. Манайх есөн үнээтэй байлаа. Одоо найм болжээ. Ялгаа юу байна вэ? "Өвгөн эмгэн хоёр найм есөн үнээтэй гэж" хүмүүс ярина шүү дээ. Ганцын зэрэг үнээ хорогдох, нэмэгдэхэд гарз олз нь юу вэ гэж тайтгаруулжээ.
Удалгүй Шазгалдай хаан гуравдахь удаагаа иржээ. Өвгөн ахиад л бас нэг үнээгээ нядлаж зочноо дайлах болжээ. Эмгэн нь харамсан гашуудсанд өвгөн нь ер сэтгэлээр унасан шинжгүй.
— Эмгээн, бүү ганьхар. Манайх найман үнээтэй байлаа. Одоо долоо боллоо. "Өвгөн эмгэн хоёр долоо найман үнээтэй" гэж хүмүүс ярина шүү дээ. Ганцын зэрэг үнээний гарз юу байхав гэжээ. Ингээд л хаан өвгөнийд ир ирсээр өвгөнийд ганц үнээ үлджээ. Эмгэн урьд өмнийн юмгүй харамсан гашуудсанд өвгөн ер сэтгэл зовсон шинжгүй,
— Эмгээн, бүү ганьхар. Манайх хоёр үнээтэй байлаа. Одоо ганцхан үлджээ. Ганц үнээтэй, хоёр үнээтэй байна гэдэг чинь ер ямар ялгаа байна вэ? гэжээ.
Шазгалдай хаан өвгөнийд арав дахь удаагаа ирж гэнэ. Тэгээд дагуулуудынхаа хамт үлдсэн ганц үнээг нь идээд,
— Өвгөний үнээний мах тун ч сайхан байсансан! Би урьд өмнө ийм амттай мах ер
идэж явсангүй гэжээ.
Түүнээс хойш хаан тэднийд ер үзэгдсэнгүй. Эмгэн өвгөн хоёр ч ядуугийн туйлд хүрчээ. Сүү, тос, бяслаг нь ч барагджээ. Найман ханатай гэр нь ханхайрч, өвгөн эмгэн хоёр өлсгөлөн суух болжээ. Өвгөн хэрхэх билээ гэж сэтгэ сэтгэсээр эцэст нь үнээнийхээ адсагаар цавуу буцалгаад гадаа тавивал шувуу суугаад баригдах бизээ гэж боджээ.

Чингээд эмгэн нь тогоо дүүрэн цавуу буцалгаад гэрийнхээ хавьд тавьж гэнэ. Өвгөн эмгэн хоёр хүлээсээр л. Тэгтэл нэг том хар хэрээ нисэж ирээд цавуун дээр суумагц наалдчихжээ. Өвгөн баярласандаа хутгаа шүүрч аваад гэрээсээ гүйн uарах зуур,
— Эмгээн галаа түлж ус халаа. Хэрээгээ чаная! гэж хашгирчээ. Өвгөн хэрээний зүг гүйн очоод хоолой хүзүүг нь мушгихийг завдтал цаадахь нь,
— Өвгөн минь, намайг бүү хороо. Миний мах чамд юуны тус болох билээ. Өвгөрч өтөлсөн миний мах хатуу, бас шим шөлт үгүй бусуу. Харин намайг тавьж явуул. Тэгвэл би чамд гурван ач хүргэе гэж хүний хэлээр хэлжээ. Өвгөн хэрээг өрөвдөөд тавьчихжээ. Хэрээ ч нисээд л явчихаж гэнэ.
Өвгөн харьж ирвэл эмгэн нь ус буцалгачихаад хэрээний мах хүлээн суужээ. Өвгөн, хэрээ түүнд гурван ач хүргэнэ гэж амлалаа гэвэл эмгэн,
— Мах нь хаана байна вэ? гэв.
— Би тавиад явуулчихлаа. Алъя гэвч өрөвдөөд. Тэгээд ч мах нь юу шалих билээ. Ядаж хөгшин туранхай юм гэв.
Эмгэн уурлан загнаж хэрээнд очиж "эхнийхээ ачийг хүргэ, хөгшин биднийг цадтал хоолло" гэж хэл гэжээ. Өвгөн ч хэрээний ниссэн зүг явж гэнэ. Удаан ч явсан юмуу хурдан ч явсан юмуу бүү мэд алсад өндөг шиг цагаан гэрийн бараа харагджээ. Явж, явж тэр гэрийн гадаа очоод орвол гэрийн дотор нэгэн улаан буланд нөгөө хөгшин хэрээ заларч сууна гэнэ. Түүний баруун зүүн талаар арай бага шиг найман хэрээ сууж байжээ.
— За, өвгөн ямар хэргээр ирснээ хэл гэж хэрээ хэлсэнд өвгөн,
— Бидэнд идэж уух юм юу ч алга. Эмгэн маань намайг танд очиж эхнийхээ "ачийг хүргэ, биднийг цадтал хоолло" гэж
хэл гэж явууллаа гэвэл хэрээ,
— Хүүхдүүдээ, өвгөнд миний чулууг аваад өг гэж гэнэ. Хүүхдүүд нь ширэн даалингаас нэгэн бөөрөнхий чулуу гаргаж ирсэнд хэрээ түүнийг аваад,
— Миний эхний ач энэ болог. Бүх л насаараа гэдэс цатгалан байх болно гэж хэлээд өгчээ.
Өвгөн чулууг хараад урам нь хугарч,
— Өвгөн надаар тохуурхах ичгэвтэр бусуу. Энэ мэт чулууг би зам дээрээс түүгээд авч чадна шүү дээ. Энэ чинь надад юуны тус байхав гэсэнд хэрээ инээн байж,
— Өвгөн, чи гэнэн хүн юм. Энэ бол ид шидтэй чандмань гэгч чулуу. Үүнийг аваад чандмань эрдэнэтэй болсноо хэнд ч бүү хэл. Эмгэндээ ч хэлэх хэрэггүй. Гэртээ хариад шөнө болмогц үүнийгээ дэрэн доороо хийгээд санасан бүхнээ хүс. Өглөө болоход хүссэн бүхэн чинь хурсан байх вий гэв.
Өвгөн гэртээ хариад хэрээ эхнийхээ ачийг хүргэнэ гэсэн гэв. Чулууны талаар юу ч дурссангүй. Чингээд өлөн чигээрээ унтахаар хэвтэцгээжээ. Өвгөн чандмань эрдэнэ дэрэн дороо хийгээд эмгэн бид хоёр тал дүүрсэн таван хушуу малтай, харгис хатуу, Шазгалдай хаанаас илүү баян тансаг гэр оронтой болох болтугай гэж аливаа сайн сайхан бүхнийг хүсжээ.

Өглөө сэрээд эмгэн өөрийнхөө нүдэнд итгэсэнгүй. Хөндий ханхай, нооронхой найман ханатай гэртээ унтахаар хэвтсэн нь далан таван ханатай далай цагаан өргөө болоод алт, мөнгө, эрдэнийн чулуун хэрэглэл дүүрэн байна гэнэ. Шалан дээр хээтэй хивс, орон дээр нь лаврин байх бөгөөд өвгөн нь булган хөнжилд унтаж байжээ. Эмгэний өөрийнх нь навтас болсон нооронхой хувцас ул мөргүй алга болоод өмсөж зүүх бүхэн нь өнгийн торго байна гэнэ.

Тийнхүү өвгөн, эмгэн хоёр амар жарган суух болжээ. Бас өдөр бүхэн зочин гийчин ирнэ. Хааны сайд өвгөнд учирсан аз жаргалын тухай дуулж мэджээ. Тэр сайд их зальтай хүн байсан тул өвгөний аз жаргалыг өөрөө эзэмдэхээр шийдээд үнэт бэлэг бэлдэн өвгөнийд айлчилж иржээ. Тэгээд өвгөнийд хүүгээ ирүүлнэ, төрсөн үрийн тань оронд түшиг тулгуур болог гэж гэнэ. Өвгөн "Би одоо хүүтэй болох нь тэгээд бас хааны сайдын төрөл садан болох нь" гэж учиргүй баярлажээ. Өргөж авсан хүүдээ бүх л хогшил хөрөнгөө үзүүлж айл хөршийнхөөрөө хамт айлчлан очих болжээ. Тэгээд энэ бүх эд хогшил гэрт нь аз жаргалын даалинд байгаа чандмань эрдэнээс үүссэн юм гээд л өвгөн түүнд хамаг байдгаа хэлчихжээ.

Орой нь өвгөн унтахаар хэвтжээ. Өглөө сэрвэл далан таван ханатай далай цагаан өргөө нь ч эд баялаг элдэв дээд нь ч үгүй болсон байжээ. Өвгөн эмгэн хоёр өнөөх муу найман ханатай навсгар хар гэртээ үлдээд далан нөхөөс болсон хуучин хувцас нь хөглөрсөн байна гэнэ.
Эмгэн нь сэрээд дуу алдан гаслаж учир явдлыг өвгөнөөсөө шалгааж гарчээ. Өвгөн ч хэрээ ид шидэт чандмань эрдэнэ өгөөд хэнд ч битгий хэл гэж захисан болон өөрөө өргөмөл хүүдээ үүнийг ярьснаа хүртэл тоочжээ.
Эмгэн аз жаргалын даалинг хичнээн эрэвч олдсонгүй. Хааны сайд хүүгээ туршуулаар явуулж аз жаргалыг булааж авсныг тэд гадарлажээ. Эмгэн нь үглэн загнаж хэрээнд очиж "удаахь ачаа хариул" гэж хэл гэж өвгөнөө явуулж гэнэ. Өвгөн ч хэрээний байдаг зүг рүү гэлдэрчээ. Гэтэл хэрээ цагаан өргөөндөө үүл мэт барайн сууна гэнэ. Тэгээд,
— Өвгөн чи өдий болтол наслачихаад ухаан суусангүй. Шидэт чандмань эрдэнэтэй болсноо хэнд ч бүү хэл гэж захисан бусуу би. Одоо би чамайг хэрхэх билээ. Нэгэнт ийм болсон бол хэлсэндээ хүрч удаахь ачийг хүргэхээс биш. Хүүхдүүдээ, өвгөнд миний илжгийг авчраад өг. Унаж гэртээ хариг гэж гэнэ. Хүүхдүүд нь илжгийг аваад иржээ. Гэтэл өвгөн,
— Би энэ илжгээр яах юм бэ? Энэнийг унаж явснаас явган явсан минь хавьгүй дээр гэж гөжжээ. Хэрээ инээн,
— Өвгөн, чи гэнэн хүн юм. Энэ чинь ид шидтэй илжиг байхгүй юу. "Алт, мөнгө асга!" гэж хэлээд л ташуурдахад чинь алт мөнгө асгана. "Идэх юм гарга!" гээд ташуурдвал элдэв амттан шимттэнээр ширээг чинь дүүргэнэ. Чамд өөр юу хэрэгтэй юм бэ гэжээ. Өвгөн илжгийг авч унаад гэрийн зүг явжээ. Чингээд ташуурдан,
— Илжиг чи алт мөнгө асга! гээд эргээд хартал зам тэр аяараа алт мөнгөөр гялалзан байна гэнэ. Өвгөн эмгэн хоёр ч элбэг дэлбэг байх болжээ. Алт мөнгө, ядсан зүдсэн улсад өгөх амттан шимттэн хичнээн л бол хичнээн байх болжээ.
Шазгалдай хаан өвгөн ид шидтэй илжигтэй болсныг мэдээд өвгөнийг айлчлан ир гэж гэнэ.
Өвгөн өнгөтэй өөдтэйгээ өмсөөд л явжээ. Тэгээд хэн болохыг минь мэдэг! гээд явсан замаараа алт мөнгө асгаруулсаар хүрч очоод хааны гэрээс илжгээ уяад гэрт орвол хаан түүнийг хүндтэй суудалд суулгаж архи дарсаар дайлжээ. Хаан өөрийг нь ийнхүү хүндэтгэн зочилсонд баярласандаа өвгөн төдөлгүй халамцаж гэнэ. Гэтэл хаан илжгийг нь сэмхэн соль гэж зарц нартаа тушаажээ. Тэгээд өвгөнд бэлэг сэлэг өгөөд буцаажээ. Өвгөн төдөлгүй архи чь гарсан тул юм идмээр санагдаж гэнэ.
Илжгээ ташуурдсанд юу ч гарсангүй. "Алт мөнгө. асга!" гэж хэлээд ахиад ташуурджээ. Алт, мөнгөний аль нь ч гарсангүй. Хаан илжгийг нь сольчихсоныг өвгөн сая л ухаарчээ.

Эмгэн нь өвгөнийг тэнэглэв гэж үглэн загнаад гуравдахь удаагаа ач тусаа хүргэ гэж хэрээнд очиж хэл гээд явуулжээ.
Өвгөн ч хэрээний байгаа зүг рүү гэлдэрч гэнэ. Гэтэл хэрээ цагаан гэртээ аянгын үүл шиг барайн сууна гэнэ.
— Өдий болтол наслахдаа чи өчүүхэн ч ухаан суусангүй. Чамайг би хэрхэх билээ. Нэгэнт амласан учир сүүлчийн буюу гуравдахь ач тусаа хүргэе. Хүүхдүүдээ, өвгөнд миний хуучин сүхийг өг гэжээ.
Хүүхдүүд нь өвгөнд нэг муу хуучин сүх өгч гэнэ. Өвгөн түүнийг хараад,
— Надад үүнээс дээр сүх бий! гэсэнд хэрээ инээн,
— Ай, тэнэг. Энэ чинь ерийн сүх биш, ид шидтэй юм шүү дээ! Далайгаад л "Түг түг" гэхэд л дайсан чинь үхэдхийн унана. Энэ сүхээр ан ч хийж болно гэжээ. Өвгөн сүхээ аваад гэрийн зүг явж гэнэ. Нэг зээр давхиж явахыг хараад сүхээ далайн "Зээр түг түг" гэтэл зээр нь нэг харайснаа үхэдхийн унажээ. Өвгөн алсан зээрээ аваад харьж иржээ. Тэгээд л ахин аятай тавтай аж төрөх болжээ. Өвгөн анд яваад ямагт олзтой ирнэ. Нэгэн удаа тэмээг нь булааж авсан худалдаачин тааралдаж гэнэ. Өвгөн түүнээс тэмээг нэхсэнд тэр нь зуудаг нохойгоо турхиран тавьжээ. Өвгөн сүхээ далайн "Зуудаг нохой түг, түг" гэсэнд нохой өвгөний хөлд годройтон унажээ. Тэгээд сүхээ худалдаачин руу далайтал худалдаачин айсандаа тэмээнээсээ өнхрөн унаад, өвдөг сөхрөн,
— Тэмээгээ ачаа хөсөг юутай хийтэй нь ав. Гагц миний амийг өршөө гэж гуйжээ. Өвгөн тэмээгээ унаад алт, сувд үнэт торго ачсан тэмээн хөсөг хөтлөн харьжээ. Худалдаачин хаанд очиж гомдол мэдүүлжээ. Эмгэн өглөө гэрээсээ гармагц хааны цэргүүд ирж явааг хараад мэл гайхаж цэл хөхөрчээ. Гүйн орж өвгөндөө хэлбэл өвгөн үүдээрээ шагайгаад сүхээ далайн "Хааны цэргүүд түг, түг" гэсэнд хааны цэргээс нэг нь ч амьд үлдсэнгүй. Өвгөн дошгин тэмээ унан хааных руу тэшүүлэн оджээ. Хааны гэрийн хаяанаас хүн барьж иддэг Асар Басар гэдэг хоёр их том нохой дүүлэн ирсэнд өвгөн сүхээ далайн "Махчин ноход түг, түг" гэвэл тэд нь үхэдхийн унажээ. Гэтэл хааны баатрууд өвгөн рүү дайрч гэнэ. Өвгөн сүхээ далайн "Хэрцгий баатрууд түг, түг" гэсэнд баатрууд нь хааныхаа хөлд үхэдхийн унажээ. Хаан ухаангүй айгаад худалдаачны хамт өвгөний хөлд өвдөг сөхрөн газар мөлхөж амь өршөө гэж гуйж мөргөж гарчээ.
Чингэхэд нь өвгөн хааны сайд чандмань эрдэнийг минь, хаан өөрөө илжгийг минь эргүүлж өг. Бас хаан төрийн тэмдэг алтан тамгаа өг гэжээ. Сайд чандмань эрдэнийг нь хааны зардас шидтэй илжгийг нь авчирч өвгөнд өгчээ. Хаан өөрөө алтан тамгаа барин өвдөг сөхрөн мөлхсөөр авчирч өгчээ. Нэгэнт алтан тамгаа алдсан хаан улсыг захирч ял шийтгэх эрхгүй болжээ. Ийнхүү харгис хатуу Шазгалдайд хаан цолоос өөр юм үлдсэнгүй. Тэгээд өвгөн ард олонд найр зарлаж жаран жилийн жаргал наян жилийн найр хийж дээрээ хаангүй амар сайхан жаргажээ.

Цааш нь...