Үлгэр... зөвхөн үлгэр...

Эрт урьд цагт ах дүү долоон бор оготно байж гэнэ. Алган чинээ газартай юм байж. Нэг өдөр алгын чинээ газар дээр нь атгын чинээ цас ороход ах дүү долуулаа арилгаж байгаад шагайн чинээ шар тос олжээ. Түүнийгээ хамгийн отгон дүүдээ хадгалуулж гэнэ. Отгон дүү нь шагайн чинээ шар тосыг нь долоосоор байгаад идчихжээ. Отгон дүүгээ ах дүү зургуулаа зодсоор байгаад алчихаж гэнэ. Энэ явдлаа ламд очиж хэлж гэнэ.
“Ах дүү долуулаа юмсан” гэхэд нь лам
“Өнөр болохоо дөхжээ” гэж.
“Алгын чинээ газартай юмсан” гэхэд
“Яасан их дэлхийтэй юм бэ?” гэжээ.
“Алгын чинээ газар дээр минь атгын чинээ цас орчихлоо” гэхэд
“Зуд болох шахаж дээ” гэжээ.
“Ах дүү долуулаа арилгав” гэхэд
“Ажилч болохоо дөхөж дээ” гэжээ.
“Арилгаж байгаад шагайн чинээ шар тос оллоо” гэхэд
“Баяжихыг шахаж дээ” гэжээ.
“Отгон дүүдээ хадгалуулсан юмсан” гэхэд
“Нярав болох шахаж дээ” гэхэд
“Отгон дүү минь долоосоор байгаад идчихжээ”гэхэд
“Мангас болохоо шахаж дээ” гэв.
“Ах дүү зургуулаа дүүгээ зодсоор байгаад алчихлаа” гэхэд
“Дайн болохоо шахаж дээ” гээд огт хайхарч өгсөнгүй.
Зургаан хулгана ламаас ямар нэгэн шийдвэртэй хариу дуулах байх гэж очсон урам нь хугарч лам гэдэг чинь юу ч мэдэхгүй амьтан байдаг юм байна гэж мэдээд, гэнэдэж нэгийгээ алсандаа их гэмшиж гэнэ. Үүнээс хойш ах дүү зургуулаа хоорондоо эв найртай амар сайхан амьдран суух болжээ.

Эрт галавын цагт дэлхийн халуун оронд нэгэн цоохор ирвэс амьдардаг байжээ. Энэ ирвэс зөгийн бал шиг амттай зүйлээр будаг хийж түүгээрээ хаа ч байхгүй гоё алчуур нэхэж өмсдөг байв.
Нэгэн өдөр аалз ирвэсийнд очиж алчуурыг нь гуйж баярын гоёлд өмсье гэхэд нь ирвэс зөвшөөрч алчуураа аалзанд өгчээ.
Баяр үзэж явсаар байгаад ядарсан аалз гэр рүүгээ явж байтал гэнэт бороо оров. Алчуураар толгойгоо дарж боогоод халхавч барьсан боловч бороо улам ширүүсч халхавч нь нэвт норж алчуур нь нэвтрээд аалзны ам хамраар нь ус цутгав.
Гэтэл аманд орсон ус амттайхан байхаар нь аалз гайхаж тамшаалж үзвэл салахын эцэсгүй сайхан ус байжээ. Аалз арга ухаан зарж хамт явсан нөхчөдөөсөө хоцорч үлдээд алчуурын захнаас амталж үзвэл түрүүчийн уснаас тун илүү амтлаг байхаар нь аалз тэссэнгүй алчуурыг бүгдийг нь идчихэв. Бороо орсоор л байлаа. Аалз цаашаа явж байтал заантай уулзаж түүнээс бороонд нөмрөх юм байхгүй нэвт норчихлоо, чихнээсээ зээлдүүлээч гэжээ. Заан зөвшөөрч өрөөсөн чихнээсээ хэрэглэх хэмжэээгээр нь аалзанд өгөв. Аалз гэртээ хүрч ирсэн чинь эхнэр нь махтайсан бол хоол идэхсэн “гэж гаслахаар нь аалз заанаас зээлдэж авсан чихээ өгөөд шөл хийгээд идчихжээ” хэдэн өдрийн хойно заан илч мордуулж чихээ нэхэмжилсэн боловч бүтэлгүй буцаж ирэхээр нь заан өөрөө аалзынд очив. Аалз их л нялуун халуун угтаж дотно зочилох маяг үзүүлэн тамхи авчируулахаар дэлгүүр рүү хүүхдээ явуулав.
Хичнээн хүлээвч хүүхэд нь ирэхгүй болохоор эхнэрээ явуулав. Бас таг чиг боллоо. Тэгэхлээр нь аалз заанд хэлсэн нь:
Эрхэм зочин минь, эхнэр хүүхэд маань сураггүй болчихлоо, гай зовлон учирав уу? гарч хараад ирэе. Далимд нь дэлгүүрээс тамхи ч авчиръя гэж хэлээд аалз явжээ. Заан хичнээн хүлээвч аалзныханы хэн нь ч ирсэнгүй.
Гэтэл зальт аалз эхнэр хүүхэдтэйгээ гадаа зоорины авдар дотор нуугдчихсан байтал заан тэднийг хүлээж ядаад зээлдүүлсэн чихнийхээ оронд гадаа байсан том авдрыг аваад гэр рүүгээ явсан гэнэ.
Замд явж байтал зааны ээж нас барчихлаа гэсэн чимээ сонсогдохоор нь дахин дахин лавлаж чагнавал бүр ч тод хэлэв. Зааны уур хүрч “энэ муу аалзынд очиж явж ээжийгээ үхүүлж орхилоо” гээд авч явсан авдараа шидэж орхисонд хад чулуу мөргөж хага үсэрчээ. Аалзныхан авдар дотороос гарч хад модоор зугатаж тараад олдсонгүй.
Зальт аалзыг олуулахаар ойн олон амьтаныг явуулсан боловч олж барих байтугай өөрсдөө сураг чимээгүй болдог байв. Аалз айхавтар хүчтэй хор наалдуулсан хутгаараа ирсэн ямар ч амьтныг эгшин зуур хордуулж алдаг байжээ. Ирвэс, шилүүс, цөөвөр чоно явуулавч ирэхгүй боллоо.
Чухам тэр үеээс хойш амьтан бүхэн аалзнаас зэвүүрхэж хорт аалзнаас холуур явах болсон гэнэ.

Эрт урьд цагт Бар мах иддэггүй, хорхой шавьжаар хооллодог байжээ. Тэр үед нэгэн удаа маш аймшигтай ган болж ой мод, өвс ургамал шатаж, модод хатаж, гол горхи ширгэж, ой тайгын зэрлэг амьтад ихээр үхжээ. Үүнд Одос үхэр хамгийн олноор өртөж ихэд сүйржээ. Одос бол аварга хүчтэй, их иддэг амьтан болохоор өглөөнөөс орой болтол ногоон өвс эрж нуга хөндийгөөр тэнэвч юу ч үл олдоно. Тиймээс Одос өдөр ирэх тутам сульдаж туйлдсаар байв.
Нэгэн өдөр хоол эрж явтал үл мэдэх нэгэн голын хөндийд бяцхан ногоон нуга тааралдаж тэнд олон буга идээшилж харагдав. Буганууд аварга том Одосыг хараад анхандаа айсан боловч, ихэд ядарч доройтсон байхаар нь айхаа болиж харин ч түүнийг "Эндээс зайл! Тонил!" гэж хөөв гэнэ.
Тэгэхэд нь хөөрхий муу ядарсан Одос эцсийнхээ хүчийг шавхан байж ой тайгын их эзэн Бар дээр очив. Модны сүүдэрт хэвтэж царцааг ховдоглон идэж байсан Бард хэлсэн нь:
- Тайгын их эзэн минь ээ! Намайг өлсгөлөнгөөс авраач Голын ногоон нугад намайг оруул гэж Бугануудад тушаагаач тэгвэл би таны үүрдын үнэнч нөхөр болж, миний бүх амьдрал таны эрх мэдэлд байх болно гэжээ.
Бар үүнийг сонсоод Одосыг өрөвдөн өгүүлсэн нь:
- За надтай хамт яв миний дэргэд чамруу хэн ч довтлохгүй гэв. Бар, Одос хоёр гол руу явж иртэл хүчирхэг их эзнийг буганууд хармагц зүг зүг тийш таран зугатаж, ганц Одос л тэр нугыг эзэгнэн үлджээ.
Энэ өдрөөс хойш Бар Одос хоёр найз нөхөд болж, Барыг ойр орчим байсан цагт Одос юунаас ч айхгүй болов. Мөн Одос өвс ногоонд хөрвөөх үед царцаа дэвхрэг дарагддаг болохоор Бард элбэг хоол олддог ажээ. Ингээд хэд хоногийн дараа Одос таргалж, чадал тэнхээтэй болов.
Нэгэн өдөр Бар ус уухаар явж байтал замд нь годгор сармагчин тааралдаад хэлсэн нь:
- Их эзэн гуай та царцаа дэвхрэгээр хооллож байхдаа ичдэггүй юм уу? Ан амьтны мах бол түүнээс чинь мянга дахин амттай гэдгийг чи ер нь мэддэггүй байх аа! Би чамд нэг нууц хэлэхэд энэ ертөнцөд хамгийн амттай нь бол одосын мах юм шүү дээ. Чи түүнийг амталж үзээд л миний хэлсэн үнэн худлыг мэднэ гэв.
Сармагчны хэлсэнийг бар сонсоод дуугаралгүй хэсэг зуур бодсоноо:
Ган гачиг болоод байсан тэр нэгэн өдөр Одос “миний амьдрал таны мэдэлд!” гэж хэлсэнсэн. Тэгэхлээр би өнөөдөр түүнийг иддэг хэрэг ээ! гэж шийдэв. Бар нугын тийш яаран очиход Одос ямар ч ажиг сэжиггүй идээшилж байв. Бар ирээд хэлсэн нь:
- Одос чамайг өлсгөлөнгийн үхлээс аварвал, чи амь нас, амьдарлаа надад даатган өгнө гэсэн билээ. Ингэхлээр тэр амлалтаа биелүүлэх цаг болжээ. Одоо би чамайг иднэ гэв. Барын үгийг Одос сонсмогц маш их хилэгнэн, нүд нь улаанаар эргэлдэж хамаг махбодь нь хөвчрөн зангирч, сүртэй сэлмэн эврээ сэжлэн Бар луу ухасхийн дайрав.
Бар агшин зуур гэдрэг үсрэн хүрхрэн зогсоно. Одос хэлсэн нь:
- Өлсөж үхэж байсан ч тулаан тэмцэлгүйгээр мах ясаа өгөхгүй байсансан. Харин одоо бол би урьдын адил хүч тэнхээтэй, хэнээс ч юунаас ч айхгүй болсон шүү. Би ямар хүч чадалтайг харж байлдаа гээд Одос үхэр ганц үсрэн өөрийн сэргэр сэлмэн эврээ агшин зуур эргүүлж хажуудаа байсан өвгөрсөн дал модны үндэсийг нэвт шувт хатган огло татаж хаяв. Дараа нь ойролцоо байгаа толгой руу тоос манарган хурдлан хүрч, хад чулууг нураан бутлах ажээ.
Бар зэвүүрхэн өгүүлсэн нь:
- Худалч минь ээ чи өөрийнхөө амь насыг надад даатгаагүй гэж үү? Би чамайг өлсөж үхэх аюулаас авраагүй гэж үү? гэхэд Одос:
- Миний амалсан үг бол чамд хэзээ ямагт үнэнч байж, чамайг ямар нэгэн дайнаас амь нас хайрлахгүй хамгаалж байна гэсэн үг юм шүү гэхэд Бар аймшигтайяа хүрхрэн хэлсэн нь:
- Худалч минь! Харин энэ мөчөөс эхлэн би ичгэвтэрийн хорхой шавьж идэхгүй, махаар хооллож байх болно. Тэгэхлээр хэзээ нэгэн цагт чиний махны амтыг заавал үзнэ гэдгийг мэдэж ав! гэж хэлээд сүүлээрээ газар шавхуурдан ой ширэнгэ рүү далд оров.
- Одос ганцаар ихэд уйтгарлан үлдэв. Хамгийн сайн нөхөр Бар нь аминд аюултай дайсан болж хувирсан хойно аргагүй бизээ. Бар ч гэсэн бас гунигтай байв. Учир нь өөрийн найзыгаа гомдоосон юм чинь. Харин ховч сармагчин энэ хооронд ой тайгаар харайлгаж Бар Одосыг иднэ гэж тангаргалсан гээд л бүхэнд зарлаж амжжээ. Бар ам тангаргаа няцахгүйн тулд Одссыг барьж идэх гэж хөөцөлддөг болжээ. Гэвч Одссыг гэндүүлэн дайрахад хялбар биш юм.
Ингээд бар Одосын араас нь дайрахаар шийдэв. Гэсэн ч Одос байнга сэрэмжилж Барын довтлох бүрд агшин зуур эргэж аймшигт эврээ бэлэн болгоно. Одосын махнаас амсах найдлагагүй болмогц Бар, Сармагчинд очив. Сармагчин Барыг хараад сэтгэл хөдлөн асуусан нь:
- За Бараа, сайн зөвлөлгөө өгсөн надад баяр талархал хүргэхээр ирээ биз дээ? Одосын мах ямар байна даа? гэхэд Бар хариуд нь:
- Одос гэдэг чинь өөрийгөө идүүлэхээр тэнэг амьман биш юм байна. Ер нь мах ямар амттай байдгийг одоо л үзэх минь гээд сармагчинг тэр дор нь барьж идэв. Сармагчингийн мах Бард таалагджээ.
Тэр цагаас хойш Бар царцаа дэвхрэгээр хооллохоо больж зэрлэг амьтнаар хооллох болсон гэнэ. Тэгэхдээ сармагчингийн маханд нэн илүү дуртай болсон гэдэг.
Одос ч тэр цагаас Бар тааралдах бий гэж болгоомжлон ой тайгад ажиглаж, араасаа дайрах вий гэж байн байн эргэж хардаг ажээ.

Эрт урьд цагт ан араатан хорхой шавьж цөм хүн шиг тосгонд нөхөрсөг амьдарч байсан цаг байжээ. Гэтэл тэдний хооронд аалзнаас болоод их маргаан гарчээ. Нэгэн өдөр Аалз:
“Би ирэвсийг барьж чадна” гэж хэлсэнд бусад амьтанд түүнд ер үнэмшсэнгүй маргажээ. Учир нь ирвэс бол бусад ан амьтдын дотроос хамгийн хүчтэй зоригтой догшин амьтан байв.
Гэтэл муу Аалз түүнийг барьж авна гэдэг нь санашгүй хэрэг ажээ. Гэвч аалз өөрийнхөө хэлсэнд бат зогсож байв. Тэрээр том сагс сав сүлжиж ирвэс байгаа газар тийш очив.
Аалз:
- Ирвэс ээ тосгон даяар надтай маргаад болдоггүй! гэв. Ирвэс:
- Яагаад тэр билээ гэсэнд аалз:
- Би чамайг бүх ан амьтан дотроос хамгийн ухаантай , тэр ч байтугай тун ч жижигхэн сагсанд багтаад орчихдог гэсэн чинь ер үнэмшихгүй, тэр ирвэс шиг тэнтгэр тарган, болхи мунгинуу амьтан яавч сагсанд багтаж орохгүй гэнэ. Тэгээд би үнэн худлыг нь тэдэнд үзүүлэхээр сагс авч ирлээ гэв. Ирвэс:
- Аан, тийм бий! Би тэдэнд үзүүлээд өгөмз гээд сагсанд шурган оржээ.
Аалз:
- За чи хүлээж бай! Хэрвээ амыг нь боочихвол чамайг бүрэн багтлаа гэж тэд мадаггүй үнэмших болно гээд олсоор амыг нь чанга боож үүрээд тосгондоо хүрч ирэхэд бүх амьтад хуран цугларав.
- Би юу хэлсэн билээ? Та нар энэ ирвэсийг харцгаа! Гэж аалз гайхуулан өгүүлжээ.
Аалз том хүчтэнийг ялсан баяраа хийж түүндээ бүх ан араатаныг урьж дал модны навчаар нэрсэн дарс, бялуугаар дайлав. Бүх зочид цугларч найр наадам ид дундаа ормогц Аалз:
- За нөхөд өө! Ирвэсээ хувааж авцгаая даа миний хутгыг аваад ир гэж хүүд минь хэлээч гэв. Аалзны хүү аавынхаа хутгыг ачираад сагстай юмаа задлах юм байх гэж бодоод амыг нь боосон олсыг тас огтлов. Ирвэс ухасхийн босож аалз руу үсрэв. Аалз хүүгийнхээ хамт нэг лонхонд амжиж оржээ. Ирвэс хаалга хатавч хана туургаар аалзыг эрээд эрээд олсонгүй.
Сагсанд тарчилж зовсон ирвэс сая нэг ухаан орж, дарсны шавхруу ч гэсэн байгаа болов уу хэмээн нэг лонхыг шагайвал түүнд дарс биш, харин хар чинжүү байжээ. Энэ лонхонд байсан аалз амаараа дүүрэн чинжүү үмхэж байгаад Ирвэсийг шагайхад нь нүд рүү нь тургиж орхижээ. Нүд нь тэсэлгүй хорсож байсан ирвэс:
Эндхийн юм бүхэн илбэ жатгатай юм байна. Үүнээс хойш энэ тосгонд хэзээ ч ирэхгүй байя! Хэмээн ёолж гаслан ой руу зугтан оджээ. Тэр ирвэс одоог хүртэл ойдоо амьдарсаар байгаа ажээ.

Далантай өвгөн далан улаан үхэртэй, далиу ухаа бухтай юм гэнэ. Нэг өдөр Далантай өвгөн далан улаан үхрээ услаад зогсож байж гэнэ.
Тэгсэн чинь арван салаа толгойтой атгаалжин хар мангас хүрч ирээд “За, Далантай өвгөн чи, далан улаан үхэртээ хайртай юу? Далиу ухаа бухандаа хайртай юу? Далан давхар харвиндаа хайртай юу?” гэж асуужээ. Далантай өвгөн “Би далан улаан үхэртээ ч хайртай. Далиу ухаа бухандаа ч хайртай. Далан давхар харвингий минь ид дээ. Гагцхүү далан давхар харвингий минь Тонтий гуайн тонгорогноос өөр юу ч даадаггүй юм шүү дээ” гэж.
Өнөөх мангас Тонтийд очоод “Тонтий гуай, Тонтий гуай, тонгоргоо өгөөч” гэж хэлэв. Тонтий “Миний тонгоргийг Бинтий гуайн билүүгээр билүүдэхээс нааш юу ч даадаггүй юм шүү дээ” гэж хэлжээ. Мангас “Бинтий гуай, билүүгээ өгөөч” гэж гуйв. Бинтий “Миний билүүг Хантий гуайн хасаг тэрэгнээс өөр юу ч даадаггүй юм шүү дээ” гэжээ. Мангас “Хантий гуай, Хантий гуай, хасаг тэргээ өгөөч” гэж хэлэв. Хантий “Миний хасаг тэргийг Тантий гуайн том цагаан азарганаас ондоо чирч чадах юм үгүй” гэж хэлэв. Мангас “Тантий гуай, Тантий гуай, том цагаан азаргаа өгөөч” гэж хэлэв. Тантий “Миний том цагаан азаргыг Унтий гуайн урт цагаан уурганаас өөр барьдаг юм үгүй” гэв. Мангас “Унтий гуай, Унтий гуай, урт цагаан уургаа өгөөч” гэж хэлэв. Унтий “ Миний урт цагаан уурга гадаад далайн цаад захад бий” гэв. Мангас “Тэр уургыг яаж авдаг билээ?” гэжээ. Унтий “Миний уургыг авахдаа хүзүүндээ том чулуу зүүгээд далайг гатлаж авдаг юм” гэжээ.
Мангас тэр ёсоор авах гэж яваад далай дотор живж үхжээ. Эдгээр таван юмны эзэд нь Далантай өвгөний ах дүү нар тул хамтаар дайснаа дарсан нь тэр гэнэ.

Эрт урьд цагт энэ дэлхийд долоон нар гараад, ган гачиг болоод, газрын хөрс улайдаад, ус мөрөн ширгээд, ургамал мод хатаад, амьтан хүн халууцаад, адуу мал харангадаад, байх суухын аргагүй болж гэнэ. Тэгтэл тэр нутагт Эрхий мэргэн гэдэг харснаа харвадаг, харваснаа онодог хавтай мэргэн харваач байж гэнээ.
-Огторгуйд гарсан олон нарыг чи онож харваад устгаад өгөөч! гэж олон амьтан түүнд очиж гуйж гэнэ.
Эрийн сайн төрсөн Эрхий мэргэн харваач эрхийдээ эрчтэй, элгэндээ цөстэй, залуу настай, халуун цустай хүн болохоор мэргэн харвадагтаа эрдэж:
-Долоон нарыг би долоон сумаар нэг нэг харваад онож устгаж чадахгүй бол эрхий хуруугаа огтлоод, эр хүнээ байгаад, хар ус уухгүй, хагд өвс идэхгүй амьтан болоод харанхуй нүхэнд амьдарна гэж ам алдаж тангараг хийж гэнэ.
Тэгээд дорнодоос өрнөд хүртэл огторгуйд цуварсан долоон нарыг зүүнээс нь харваад гарч гэнэ. Зургаан сумаар зургаан нарыг устгаад долоо дахь нарыг харвахаар шагайж шившиж байтал нь хараацай шувуу хоорондуур нь орж халхалсанд, харваад орхисон чинь хараацайн сүүлийг сэт оносон учир алтан хараацайн сүүл хоёр салаа болчихсон гэнэ. Харин өнөөх сүүлчийн нар харваачаас айгаад баруун уулын цаагуур, барс гээд далд орчихож гэнэ.
Эрхий мэргэн харваач хараацай шувууг садаа боллоо гэж харцага алаг мориороо хөөж алах гэсэнд морь нь хэлж гэнэ:
-Үдшийн харуй бүрийгээс үүрийн гэгээ ортол хөөгөөд хараацай шувууг би гүйцэхгүй бол хөл мөчий минь огтлоод хөдөө газар хаяарай! Би эмээлт морио байгаад энхэл тунхал газар амьдрах болно гэж ам тангарагаа өгчээ.
Хараацай шувууг хөөгөөд хариугүй гүйцэхийн даваан дээр хараацай шувуу хаашаа ч хамаагүй хальт булт үсрээд арай гүйцэгдэлгүй зугтаасаар үдшийн харуй бүрий хүргэчихэж гэнэ. Эрхий мэргэн уурлаад харцага алаг мориныхоо урд хоёр хөлийг огтлоод хөдөө газар хаячихсан чинь алаг даага болчихож гэнэ. Алаг дааганы урд хоёр хөл богино байдгийн учир тэр гэнэ. Бас хараацай шувуу үдшийн харуй бүрийгээр морьтой хүний урдуур, хойгуур ээрэн тойрон нисдэг нь: “Намайг гүйцэх үү? Гүйцэх үү?” гэж дооглож байгаа нь тэр гэнэ.
Эрхий мэргэн өөрөө эр хүний ам тангарагын ёсоороо эрхий хуруугаа огтолж хаяад, эр хүнээ байгаад, хар ус уудаггүй, хагд өвс иддэггүй тарвага болоод харанхуй нүхэнд амьдардаг болсон гэнэ. Тарваганы хөлийн сарвуу дөрөв байдаг нь үүнээс болсон гэнэ. Бас Эрхий мэргэн харваач, тарвага болсноо мартаад орой өглөөний нарнаар отож байж нарыг харвана гэж өглөө, оройн нарнаар нүхнээсээ гардаг учир тэр гэнэ. Тарваганд “хүн мах” гэж хүн идэж болдоггүй мах байдаг нь Эрхий мэргэний мах учраас тэр гэнэ. Мөн энэ дэлхийд үлдсэн ганц нар Эрхий мэргэнээс айгаад уулын цаагуур орчихсон учраас өдөр, шөнө ээлжилдэг болсон гэнэ.

Эрт урьд цагт монголын зүүн хязгаарт Хөхөө Намжил гэж нэгэн сайхан эр байжээ. Тэр үнэхээр хосгүй сайхан дуулдаг тул хошуу нутагтаа ихэд алдаршсан байв. Гэтэл Хөхөө Намжил цэргийн албанд явж Монголын баруун хязгаарт очжээ.
Түүний сайхан дуулдгийг дарга нь даруй мэдээд Хөхөө Намжилаар ажил сургууль хийлгэхийн оронд харин цэргийн алба хаах хугацаанд нь бараг гурван жил шахам зөвхөн дуу дуулуулсаар байжээ.
Тэгэхлээр нь тэр:
-Би энэ завсар нэг ч удаа морь мал унаж, гадуур дотуур гарч байсан удаагүй билээ. Ингэж байх нь хэдийгээр жаргалтай мэт боловч надад бас л хэцүү байх юм. Иймд хэдэн хоног ч гэсэн адуун дээр гаргаж өгнө үү? гэж харьяалсан дарга нартаа уламжлан хүсжээ.
-Чиний халгадах хугацаа нэгэнт шахсан учир бид чамаар дуу л дуулуулж байвал сайн юмсан. Хэдий тийм боловч энэ удаа аргагүй чиний хүсэлтийн ёсоор тав хоног агтан дээр гаргая! гэж зөвшөөрчээ.
Тэгээд Хөхөө Намжил адуугаа тууж нэгэн нуурын захад очоод услах зуураа түүний хөвөөн дээр дуулж байтал нууран дотроос сайхан хар морь унасан, ногоон торгон дээлтэй хүүхэн гарч ирээд:
-Манай аав ээж хоёр таныг дагуулаад ирээч гэж намайг явуулав гэхэд,
-Би танайд хэрхэн яаж очих билээ? гэж Хөхөө Намжилын асуухад хүүхэн хариуд нь,
-Та миний араар сундлаад нүдээ ань! гэсэн ёсоор нь нүдээ анивал хэдийн хүүхний гэрт ирсэн байв.
Тэднийх үзэсгэлэнт ганц охинтой маш баян айл байж гэнэ. Хүүхний эцэг, эх хоёр Хөхөө Намжилыг хүндэтгэн зочилж дуу дуулж өгөхийг хүссэнд,
-Би таван хоногийн хугацаагаар явж байгаа агтны хүн болох тул танайд тавтай удаан сууж олон дуу дуулах боломжгүй гэхэд нь гэрийн эзэн:
-Түүнд санаа зовох явдалгүй, харин адуунд чинь тусгай хүн гаргаж маллуулна. Энэ хугацаанд манайд тавтай тохилог амарч бидэнд олон сайхан дуу дуулж аль гэжээ.
Ингээд Хөхөө Намжил тэр айлд байх хугацаандаа нөгөө үзэсгэлэнт хүүхэнтэй сэтгэлтэй болж, түүнтэй гэр бүл болохоор ярилцаж тохирчээ.
-Би таван хоногийн хугацаатай яваа боловч, нэгэн сарын дараа цэргийн хугацаа дуусаж халагдах тул чамтай эргэж уулзана гэж Хөхөө Намжил хэлж гэнэ.
-Чамайг ирэхэд би хар мориороо очиж угтана гэж хүүхэн хариу хэлжээ.
Ингээд Хөхөө Намжил адуугаа тууж ирэхэд нь,
-Сайн хүний малласан адуу хүртэл ийм сайхан болох юм. Зарим хүн сар жилээр малласан ч тийм сайхан болгодоггүй шүү дээ гэх зэргээр магтан ярьж,-Ер нь чамайг цэргийн албанаас халахгүй!- гэхэд нь:
Нэгэнт хугацаа дууссан тул аргагүй чөлөөлж аль гэж Хөхөө Намжил учирлан гуйв гэнэ.
Тэгээд цэргийн албанаас халагдаж урьд ярилцсан ёсоор нөгөө нуурынхаа хөвөөнд очиж дуулан суутал хүүхэн хар морьтойгоо ирж хамт гэрт нь очихоор явжээ.
Хөхөө Намжил ийнхүү сайх сайхан амьдарч байсан боловч орон нутгийн зүг аргагүй явах болсон учир нөгөө хүүхэн нь Хөхөө Намжилд ийн хэлж гэнээ:
-Чамд өдөртөө харьж ажлаа хийгээд орой энд эргэж ирж байх ийм сайн морь өгнө. Харин түүнээс өөр морь хэрхэвч унаж болохгүй. Тэгэхдээ эндээс явж очихын өмнө заавал саахалтын хиртэй газар түр зогсож, мориныхоо амьсгааг дарж байгаад очиж байгаарай! гэж захиад сайхан хул морь өгч гэнээ.
Хөхөө Намжил тэр мориороо явж нутагтаа ирэхэд нь хүмүүс ихэд сонирхсон боловч түүнээс өөр морь ер унахгүйд нь бас гайхдаг байжээ. Тэрчлэн Хөхөө Намжил шөнө болгон адуугаа манаж, гэртээ нэг ч удаа хонохгүй болохоор эхнэр нь ч мөн гайхдаг байсан гэнэ. Гэтэл Хөхөө Намжил адуугаа уулын аманд залчихаад, нөгөө хул мориороо Монголын баруун хязгаарт нисэн очиж, ногоон торгон дээлтэй эхнэрийнхээ гэрт хоночихоод өглөө болохын хирд яг хэлсэн ёсоор нь морьнийхоо амьсгааг түр дарчихаад адуугаа туугаад очдог байжээ.
Ингэсээр гурван жил болсон боловч түүний учрыг хуучин эхнэр нь ер мэддэгүй байжээ.
Гэтэл Хөхөө Намжил нэгэн өглөө жаахан оройтсон тул мориныхоо амьсгааг дарахаа мартаж, адуугаа шууд туугаад ирэхэд нь нөгөө хардаж байсан эхнэр нь гэрээс гэнэт гарч ирээд жигүүрээ хумиж амжаагүй байсан хул морийг харангуутаа даруй эргэн орж, хайч авчраад тэр морины гуурсыг хайчлахтай зэрэг сайхан хул морь үхчихэж гэнэ.
Хөхөө Намжил мориныхоо хойноос арга буюу гашуудан харамсаж гурван сар шахам нойр хоолгүй хэвтсэний эцэст нь мориныхоо толгойг дуурайлган сийлж, морин толгойтой хуур хийгээд, түүндээ хул мориныхоо явдлыг хуурдан даржээ. Ингээд морин толгойтой хуур зохиогдсон гэдэг домогтой ажээ.

Эрт урьд цагт нэг доголон шаазгай долоон ногоон өндөгтэй байж гэнэ. Гэтэл нэг өдөр үнэг хүрч ирээд,
-Долоон өндөгнөөсөө нэгийг нь өгөөч би авч идье!-гэжээ. Тэгэхэд нь шаазгай:
-Би өндөгнөөсөө өгөхгүй гэж гэнэ.
-Чамайг өндөгнөөсөө өгөхгүй бол алсын газраас тоос татуулж ирээд, алтан улиасыг чинь хуга мөргөөд, аравгар өдийг чинь хуу зулгаагаад өндөгнүүдийг чинь бүгдийг нь авна даа гэж үнэг хэлж.
Шаазгай айгаад нэг өндөг өгчээ. Тэгээд нөгөө үнэг өдөр бүр хүрч ирэн урьдын адил хэлж өндгийг нь идсээр байтал ганцхан өндөг үлджээ. Тэгээд өнөөх шаазгай уйлж байж гэнэ. Тэгтэл нэг оготно гарч ирээд:
-Та юунд ингэж уйлаа вэ? – гэж асуужээ. Шаазгай хэлжээ:
-Би уул нь долоон өндөгтэй байсан юмсан. Гэтэл нэг үнэг хүрч ирээд: “Чи өндөгнөөсөө надад өгөх хэрэгтэй” гэхэд би хичнээн өгөхгүй гэвч “Чамайг өгөхгүй бол би алсыын газраас тоос татуулан ирээд, алтан улиасыг чинь хуга мөргөөд, аравгар өдийг чинь хуу зулгаана” гээд аргагүй авч явсаар байгаад одоо ганцхан өндөгтэй үлдлээ гэж оготнод хэлэв.
Оготно шаазгайд ингэж үг зааж өгөв:
-За чи одоо “өндөгнөөсөө өгөхгүй” гэж хэлээрэй. Ингэж хэлэхэд үнэг чамд урьдын адил “Алсын газраас тоос татуулан ирээд, алтан улиасы чинь хуга мөргөөд, аравгар өдийг чинь хуу зулгаана даа” гэж хэлэх биз! Ингэхэд нь чи : “Алсын газраас тоос гаргадаг туурай чинь аль вэ? Алтан улиас хуга мөргөдөг эвэр чинь аль вэ? Аравгар өдийг минь хуу зулгаах сарвуу чинь аль вэ?” гэж асуугаарай. Ингэхэд “ Чамд энэ үгийг хэн зааж өгөв?” гэх биз. Тэгэхэд нь “Би өөрөө бодон бодон бодол оров. Унтан унтан ухаан оров. Санан санан санаа оров” гэж хэлээрэй! гэжээ.
Гэтэл өнөөх үнэг хүрч ирээд шаазгайд:
-Надад үлдсэн ганц өндгөө өгөөч! гэсэнд шаазгай “Өгөхгүй” гэв. Үнэг:
-Тэгвэл алсын чинь тоос татуулан ирээд, алтан улиасы чинь хуга мөргөөд, аравгар өдийг чинь хуу зулгаана даа! гэжээ. Шаазгай асуув:
-Алсын газраас тоос гаргадаг туурай чинь аль вэ? Алтан улиас хуга мөргөдөг эвэр чинь аль вэ? Аравгар өдийг минь зулгаах сарвуу чинь аль вэ? гэжээ. Үнэг:
-Чи энэ үгийг хэнээс сонсов, хэл!-гэхэд нь шаазгай хэлсэнгүй.
-Би өөрөө бодон бодон бодол оров, унтан унтан ухаан оров, санан санан санаа төрөв- гэж хариулжээ. Үнэг хэлэв:
-Хэн зааж өгснийг хэлэхгүй бол би чамайг үнэгний арван гурван мэхээ хэрэглээд бариад идлээ! гэж сүрдүүлсэнд шаазгай аргагүй болж айхдаа:
-Тэр нүхэнд байдаг оготно зааж өгсөн гэжээ. Тэр үнэг өнөөх оготны нүхний амсар дээр очоод оготныг дууджээ. Оготно хариу хэлжээ.
-Одоо би хогоо цэвэрлэж байна гэв. Гэтэл үнэг хүлээж байгаад бас дахин дууджээ. Оготно:
-Би толио арчиж байна гэжээ. Үнэг хүлээж байгаад бас дахин дууджээ. Тэгэхэд нь оготно толгойгоо цухуйлгаж гэнэ. Тэгэхэд нь үнэг:
-Толгой нь ийм хөөрхөн байгаа юм, цээж нь ямар хөөрхөн бол? гэхэд нь нөгөө оготно цээжээ гаргажээ. Гэтэл үнэг:
-Цээж нь ийм хөөрхөн байгаа юм, бөгс нь ямар хөөрхөн бол? гэжээ. Тэгэхэд оготно бөгсөө гаргажээ. Гэтэл үнэг:
-Бөгс нь ийм хөөрхөн байгаа юм, сүүл нь ямар хөөрхөн бол? гэсэнд оготно сүүлээ гаргажээ. Үнэг хэлэв:
-Ийм хөөрхөн биетэй юм хадан дээгүүр бөг бөг гүйх нь яасан хөөрхөн бол? гэсэнд оготно бөг бөг гүйх гэтэл үнэг үмхээд авчээ. Оготно ингэж хэлжээ:
-Чи “өмөр өмөр” гэж идвэл өмхий байдаг юм шүү. “Ангар ангар” гэж идвэл амттай байдаг юм шүү! гэсэнд үнэг оготны хэлсэн ёсоор “ангар ангар” идэх гэтэл амнаасаа оготныг алдаад гаргачихжээ.

Эрт урьд цагт эмгэн өвгөн хоёр амьдран сууж байжээ. Эмгэн нэг өдөр ямаагаа хариулж яваад тургиж орхижээ. Гэтэл нэг ямааныг сүүлийг тас тургичихсан байв гэнэ. Эмгэн үүнийгээ өвгөндөө хэлэлгүй нуугаад сүүлээ гэрийнхээ цавагт хийгээд орхижээ.
Түүнээс хойш олон хоног өнгөрчээ. Нэг өдөр эмгэн сүүгээ юүлээд тогоогоо хусах зуураа “Иш чааваас, хусам идэх хүүтэй болоосой” гэж хэлсэнд “Би яагаав” гээд сүүл шиг бяцхан хүү ороод иржээ. Эмгэн тэр хүүд хусмаа өгөөд “Хүүтэй боллоо” гэж их баярлан орой өвгөнөө ирэхээр баяр хөөр болон хэрхэн яаж хүүтэй болсон тухайгаа ярьжээ.
Өвгөн бас баярлан хүүгээ үнсжээ. Ингээд хүүдээ Сүүлэн хүү гэж нэр өгөөд гурвуулаа амьдран суудаг болов. Сүүлэн хүү том болж, малаа хариулж чаддаг болов.
Хүү нэг орой малаа хотлуулж байтал хоёр танихгүй хүн хүрч ирээд Сүүлэн хүүг “Гурвуулаа энэ шөнө хааныхаас юм хулгай хийе” гэхэд хүү зөвшөөрөн малаа хотлуулчихаад хамт явжээ. Шөнө орой болж амьтан хүн унтаад нам гүм болохоор хоёр хулгайч Сүүлэн хүүг “Чи яваад хааны үхэр дотроос хүрэн шарыг нь бариад ир” гэв. Хүү “За” гээд явжээ.
Хааны үхэрт ороод “Том хүрэн шарыг нь авах уу, жижиг хүрэн шарыг нь авах уу?” гээд хашгирч орхисон чинь хааныхан “Үхэрт хулгай орлоо, наана уу цаана уу, буу шийдэм нохой шувуу” болж гэнэ. Энэ үеэр Сүүлэн хүү нэг үхрийн чихэнд ороод нуугдав. Чимээ анир намдахаар Сүүлэн хүү том хүрэн шарыг нь хөтлөөд явжээ.
Шараа алах гэтэл тэр гуравт сүх байсангүй.
Сүүлэн хүүг “Чи явж сүх олж ир” гэжээ. Сүүлэн хүү явж хааны түлээнд ороод “Том сүхийг нь авах уу, жижиг сүхийг нь авах уу” гээд хашгирсан чинь хааныхан “Түлээнд хулгай орлоо, наана уу цаана уу буу шийдэм, нохой шувуу” болжээ.
Энэ дарвианаар Сүүлэн хүү холтсон дотор ороод нуугджээ. Чимээ анир намдахаар нь том сүхийг нь аваад явжээ.
Гурвуулаа шараа алаад хуваах болов.
“За Сүүлэн хүү чи юуг нь авах вэ?” гэж нөгөө хоёр нь асуухаар Сүүлэн хүү “Би гүзээ, сүүл хоёрыг нь авъя” гэж хэлээд түүнийгээ аваад яваад өгчээ. Сүүлэн хүү тэр хоёр хулгайчийн буцах замыг отож очоод гүзээгээ үлээж хийлчихээд сүүлнийхээ хялгасаар амыг нь уячихаад “Чи хэн хэнтэй цуг хулгай хийв, хурдан хэл, хэлэхгүй юу чи, аа тийм үү. Яасан задарсан тархи вэ?” гэж худал дүрэмдэн ясан сүүлээр нь үлээсэн гүзээгээ пад пад ороолгож байжээ.
Түүнийг хоёр хулгайч сонсоод “За, Сүүлэн хүү хааныханд баригдчихаж, аягүй бол бид хоёрыг барьж магадгүй” гэж айгаад тэр хоёр авсан хамаг махаа хаа гуяар нь ийш тийш нь хаяж цацаад сэм яваад өгчээ.
Тэр хоёрыг явсан хойгуур Сүүлэн хүү бүх махыг нь цуглуулж аваад бүхэл үхрийн махтай гэртээ харьжээ.
Сүрхий Сүүлэн хүүгийн чимээгээр хаан нэг өдөр түүнийг үзэхээр гэрт нь иржээ. Сүүлэн хүү хааныг тосож морийг авч уянгаа мориных нь хамрыг сэт татжээ. Үүдээ өргөж оруулангаа малгайных нь отго жинсийг авч, олбог дэвсэж өгөнгөө гутлынх нь улыг ханзлаад авчихжээ.
Хаан тэднийд цай хоол ууж идээд явах болж, тэгэхээр нь хүү “Та хаан хүн байтлаа юунд улгүй гутал, отгогүй малгай, сэтэрхий хамартай морь эдлэж явдаг юм бэ?” гэж асуухаар нь хаан Сүүлэн хүүд чадагдсандаа шаралхаж “Сүүлэн хүү чи тийм айхавтар юм бол миний хатны эрдэнийн алтан бөгжийг өнөө шөнө аваад орхи” гэжээ.
Сүүлэн хүү “За тэгье” гэжээ. Хаан гэр рүүгээ яваад өгч, харуй бүрий болохын үеэр Сүүлэн хүү хааныд очоод тоононых нь цамхагт нуугдаж суугаад хараад байж.
Орой болж хатан унтахдаа эрдэнийн алтан бөгжөө амандаа үмхээд унтлаа. Өмнүүр нь хаан өөрөө хэвтлээ. Хоймортоо хоёр лам, баруун талдаа хоёр сайн зарцаа, хатныхаа хөлд аягачин, шивэгчин хоёроо унтуулаад хоёр хатавчаа зэс гуулин хошуутай хоёр шулмаараа сахиулаад гадаа үүдэндээ Хасар Басар хоёр нохойгоо уяж түүний цаахан талд нь хайрдаг, хаздаг хоёр буураа уяад эд бүгдийг сонор соргог байхыг чандлан захиад орхижээ. Сүүлэн хүү эд бүгдийг мэдсэнийхээ дараа шөнө дундын эхэнд шүлэг нойрны үеэр хааны хоттой хонинд орж нэг хээлтэй эм хонь алж аваад хоёр хормой хужир хормойлоод хааны өргөөний үүдэнд очив.
Хайрдаг хаздаг хоёр бууранд нь хоёр хормой хужир шорвогоо тавьж өгчээ. Хасар Басар хоёр нохойд нь хониныхоо махыг цээж бөгсөөр нь хувааж өгөөд өргөөнд нь оржээ. Зэс гуулин хошуутай шулманд нь уушги зүрхийг нь нэг нэгээр нь өгсөнд үг дуугүй аваад дув дуугүй байж гэнээ.
Хоёр зарцынх нь өвөрт алсан хониныхоо чацга баасыг нь хийж аягачин шивэгчин хоёрынх нь өвөрт дутуу улаан хургыг нь өвөртлүүлжээ. Хоёр ламын толгойг сэмжээр нь ороогоод хааны өөрийнх нь өвөрт хоёр бөөрийг нь хийчихжээ. Хамгийн сүүлд хатны аманд цөсий нь хийнгээ хагалчихжээ.
Хатанд цөс амтагдахын хамт “Аах түй, паах пөөх” гээд л огилтондоо эрдэнийн алтан бөгжөө гаргачихаар нь Сүүлэн хүү бөгжийг нь аваад гэр дээр нь гараад тоононых нь цамхагт нуугдан суув. Хатан “Хаан гуай, хаан гуай! Сүүлэн хүү алтан бөгж аваад явчихлаа” гэв.
Хаан сэрээд босох гэтэл хоёр тал руу нь хүйтэн юм унахаар нь үзсэн хоёр бөөр нь байв гэнэ.
Хаан “Миний хоёр бөөр сугарчихаж, би босож болохгүй байна” гэв.
Хатан хоёр ламыг сэрээсэнд хоёр лам “Байзаарай, байзаарай. Банзал цамц толгойд орооцолдчихоод босож болохгүй байна” гэжээ.
Хатан хоёр зарцаа “Босоорой” гэсэн чинь “Хөөе чи юу, би юу, би биш, чи чацга алдчихаж. Би биш, чи чацга алдчихаж” гэж хэрэлдээд байжээ.
Хатан “Алтан бөгж яадаг билээ. Аягачин шивэгчин хоёр бушуулаарай” гэсэн чинь “Чиний хүү юу, миний хүү юу? гэж маргасаар хурдан хөдлөж өгсөнгүй.
Хатан “Зэс гуулин хошуутай хоёр шулмаа, хурдан бушуу яваад алтан бөгж олоод ир” гэсэн чинь “Чи зүрх идсэн, би уушги идсэн. Чи яв! “Үгүй, чи яв” гэж хэрэлдээд хөдөлсөнгүй. Хатан ихэд тэвдэн “Алтан бөгж.... Хасар Басар хоёр нохой туу туу” гэхэд “Би цээж идсэн, чи бөгс идсэнээрээ яв” “Үгүй, цээж их махтай байдаг. Чи яв” “Сүүтэй ууц идсэнээрээ чи яв” гэж хар хур хэрэлдээд явж өгсөнгүй.
Хатан “Хайрдаг хаздаг хоёр буур минь яваарай. Сүүлэн хүү бөгж аваад явчихлаа” гэхэд “Чи гадаад хормойгоор хужир идсэнээрээ яв. Би дотоод хормойгоор шороо идсэн юм чинь яаж явдаг юм”.
“Үгүй, чи яв” гэлцээд аль нь ч явсангүй. Хатан хий бухимдан аль ч үгүй ангайж хоцрох энэ завшаанаар Сүүлэн хүү гэртээ харьж ид шидтэй эрдэнийн алтан бөгжийг аав ээж хоёртоо аваачиж өгөөд амар сайхан жаргажээ.

Эрт урьд цагт Царцаа Намжил гэж нэг тэнэг хүн байжээ. Царцаа Намжил сүм хийдэд сууж, гурван жилийн турш ном заалгасан боловч юу ч сурсангүй тэнэг мангуу хэвээр байсан тулд нэгэн өдөр багш нь Царцаа Намжилд “Нутагтаа буц” гэж хэлжээ.
Царцаа Намжил “Багш минь хүрээ хийдэд гурван жил сууж ном үзсэн хүн гэхэд маани ч уншиж суралгүй буцах даанч ичгэвтэр байна. Иймд та надад одоо ганцхан ном л заагаад өг. Би замдаа уншсаар яваад харьтлаа заавал сурья” гэжээ. Тэгээд багш нь “Би чамд одоо ямар ч ном заахгүй. Замдаа тохиолдсон бүгдийг ажиглан харж тогтоогоод явбал тэр чинь чамд сайнаас сайн эрдэм болно биз дээ” гэжээ.
Тэгээд Царцаа Намжил л хөдсөн дээлээ хөөргөн бүслэж хөмөн гутлаа тахлан өмсөөд амандаа унших ганц ч маанигүй алсын замд гараад явжээ.
Яваад л байж, яваад л байж явсаар байтал замд нь нэг том хар шувуу өндөр модон дээр суугаад “увааг- увааг” гэж дуугарч байжээ. Түүнийг хараад багшийн нь захисан үг санаанд нь ороод мань хүү “Бараан шувуу вааг вааг вааг” гээд уншаад явжээ.
Тэгж явтал урдуур нь хоёр зээр давхиад өнгөрчээ. Түүнийг хараад “Хоёр зээр жоорон жоорон” гээд л уншаад явжээ. Тэгж явтал замд нь хоёр хулгана нүхнийхээ аманд суучихаад шороо малтаж байжээ. “Хоёр хулгана газар малтаад бувс бувс” гэж тогтоож авч. Тэгж явтал нэг гахайн мах ачсан хятад худалдаачин дайралджээ. Царцаа Намжил ихээхэн өлсөж явсан учир гахайн тарган мах үзээд арааны нь шүлс асгарч авахыг хүссэн боловч хятад хэл мэдэхгүй учир мах ямар үнэтэй болохыг дэмий л дохиогоор асуусанд худалдаачин хятадууд хариуд нь хоёр гараа урагш сунгаж, урдуур нь нийлүүлэн ямар нэг юмыг тэврэх мэт салаавчлаад дараа нь алдлаж, дараа нь эрхий хуруугаа гозойлгожээ. Энэ нь “Бүдүүнээрээ хүний тэвэрт багтмааргүй тарган, уртаараа алд ийм сайхан мах байна. Авбал сайн, авахгүй бол муу” гэсэн дохио байсан боловч Царцаа Намжил учрыг нь ойлгосонгүй. Харин уул дохиог яг л дуурайж дохиж чаддаг болоод цааш явжээ. Яваад л байж, яваад л байж. Явсаар байтал нэг баян хааных байжээ. Тэднийд Царцаа Намжил очиж гэнэ. Хааныд нутаг ус, хэрэг зоригоо ярилцаж суутал Царцаа Намжилыг хүрээнд гурван жил суусан хүн гэдгийг хаан сонсоод “Лав их номтой мэргэн түргэн хүн байх” гэж бодоод хатныхаа хулгайд алдсан алтан бөгжийг олуулахаар шийдээд мэргэлж өгөхийг гуйжээ.
Царцаа Намжил маш их өлсөж ядарч явсан тул “Нэг сайн цадаж аваад үхье” гэж бодоод мэргэлэхийг зөвшөөрчээ. Тэгээд хаанд хэлсэн нь:
“Та нэг гэр бариулаад дотор нь янз бүрийн амттан, таван тансаг идээ зоог бэлтгэ. Би тэнд гурван хоног сууж мэргэлнэ. Дөрөв дэх өдрийн өглөө л та тэнд орж бөгжөө асуугаарай” гэжээ.
Хаан ч ёсоор болгож гэнэ. Царцаа Намжил ч тусгай бэлдүүлсэн гэрт орж, хоол унд идэж ууж гэдэс гарч авсан гэнэ. Тэгээд “За одоо яадаг билээ” гэж бодож байгаад нөгөө багшийн захисан үг санагдаж улмаар үзсэн юмаа бодоод “Бараан шувуу вааг вааг” гээд л уншаад хэвтэж байжээ.
Тэр орой нь хаан зүүн гарын түшмэлээ дуудаж ирүүлээд “Мэргэн ламын гэрийн гадаа очиж чагнаад тагнаад түүний юү хийж байгаагий нь мэдээд ир” гэж тушаал өгөөд явуулжээ. Түшмэл нь ламын гэрийн гадаа ирж гэр даруулсан чулуун дээр нь суунгуут чагнасан чинь “Бараан шувуу вааг вааг” гээд л юм яриад байх шиг болж гэнэ.
Түүнийг сонссон түшмэл “Бараан шувуу гэж энэ лам намайг л ирж суусныг мэдээд хэллээ дээ” гэж бодоод бушуухан буцаж ирээд хаандаа ламын хэлсэн үг, өөрийнхөө бодсоныг хэлжээ.
Маргааш нь хаан мөн л “Тэр лам юу хийж байгааг мэдэж ир” гээд хатан охин хоёроо явуулжээ. Хатан охин хоёр нь ламын гэрийн гадаа сэмхэн гэтэж ирээд чагнахад нь лам “ Хоёр зээр жоорон жоорон” гээд л юм ярьж байсан тул тэр хоёр өөрсдийгөө хэлэв гэж бодоод бушуухан буцаж ирээд юу болсныг хаандаа хэлэв.
Тэгэхэд хаан баруун гарын түшмэлээ дагуулаад өөрөө ламын гадаа очоод чагнаад хэсэг суужээ. Лам чимээгүй л байж гэнэ. Тэгээд хаан түшмэл хоёр “Энэ лам үнэхээр л мэргэн юм бол бид хоёрын гадна ирснийг лав мэдмээр юм. Дуугүй байгааг нь үзвэл юм мэддэггүй амьтан бололтой. Өчигдрийн тагнахаар явагсад худал хэлснээс зайлахгүй нь” гэж газар дээр хуруугаараа бичиг бичилцэн ярьж байтал гэнэт ламын дуу огцом чанга сонсдож “ Хоёр хулгана газар малтаад бувс бувс” гээд л ярьж эхэлж гэнэ. Хаан ч түшмэлээ дагуулаад санд мэнд л буцжээ. Маргааш нь гурав дахь үдэш нь болж Царцаа Намжил ч сандарч эхэлж гэнэ. Замдаа ажиглаж тогтоосон хэдэн үгээ уншчихсан. Хэлэх хийх юмгүй шиг санагдсан тул хонин тогоо дүүрэн түүхий гурил усанд зууруулж дээрээс нь гурван шанага давс хийж шорвог түүхий зутан бэлтгээд түүнийгээ ууж гэдсээ хөөлгөж үхэхээр шийдэж гэнэ. Тэгээд нэг тогоо шорвог зутан уугаад хэвтсэн чинь гэдэс нь дүүрээд тогоон чинээ том болжээ. Амь тэмцээд гэдсээ маажаад л “Цүдийсэн муу хог минь ээ, чи маргааш өглөө наад цүдгэрээ хагалуулахаа мэдэж байна уу?” гээд л тас хийтэл алгадаж өөрийгөө занаад аргаа барж байж гэнэ. Яг энэ үед хааны хатны бөгжийг хулгайлсан бие жирэмсэн зарц хүүхэн гэрийн нь гадаа ирж чагнаж байсан тул дээрх үгийг өөрийгөө хэлж байна гэж бодоод мэргэн ламаас өршөөл гуйхаар орж түүнд хамаг үнэнээ тоочин өршөөхийг гуйжээ.
Царцаа Намжил тэр хүүхнээс хатны бөгжийг аваад хэлжээ.
“Би өөрөө ядуу доод хүн болохоороо ядуусыг өрөвддөг юм. Чамайг хулгайлсан гэж хэнд ч хэлэхгүй. Хойшид харин хулгай битгий хийгээрэй” гэжээ.
Маргааш өглөө нь хаан бөгжөө асуухаар ламын гэрт орж ирэхэд Царцаа Намжил бөгжийг өгчээ. Хаан ихэд баярлан мэргэн юм гэж итгээд зэргэлдээ хошууныхаа хорин жил ном бясалгаж даяан хийсэн лам нартай ном хаялцхыг гуйжээ. Лам ч нэгэнт итгэгдсэндээ баригдаад аргагүй зөвшөөрч гэнэ.
Ном хаялцахаар хааныг дагаад нөгөө хошуунд очиход тэр хошууны хааных “Алдарт эрдэмтэй номтой лам ирнэ” гээд тусгай гэр бариулан бэлтгэчихсэн байжээ. Мань тэнэг тэр гэрт ороод л идэж уугаад л сууж байж гэнэ. Тэгтэл тэр хошууны хамгийн их номтой гурван лам эхлэн ном хаялцахаар гэрт ороод иржээ. Царцаа Намжил хэлэх ч үг олдсонгүй дэмий л нөгөө хятадаас сурсан дохиогоо хийж үзүүлж гэнэ. Тэгсэн чинь тэр гурван лам нэг ч үг хэлэлгүй гараад явчихжээ. Хаан нь “За та гурав цаадахыгаа харав уу? Хэр номтой лам байна даа” гэсэнд тэр гурав хэлсэн нь:
“Хаантан минь тэр чинь бид мэтийн банди нартай ном хаялцахаар хүн биш юм байна. Биднийг оронгуут л “Дэлхий ямар хэмжээтэй вэ?” гэж гараа дугуйлаад “Алдхан биеэрээ дүүрэн ном сурсан уу даа та нар?” гэж алдлаад л “Мэдвэл сайн” гэж эрхийгээ, “Мэдэхгүй бол муу” гэж чигчийгээ гозойлголоо” гэжээ. Тэгээд Царцаа Намжилтай ном хаялцахыг хэн ч зүрхэлсэнгүй. Түүний бүрэн ялалт болж хаантайгаа буцжээ.
Тэгээд удалгүй Царцаа Намжил орон нутагтаа буцах болж хаан ч бэлэг сэлт элбэг дэлбэг өгчээ. Өөрийн нь нутгийн зах хүртэл үдэж ачаа бараатай нь хамт явахаар хаан шийджээ. Тэгээд тэнэг хүү бэлэг барьцанд авсан ачаа бараагаа хөтлөөд хаан ард нь үлдэсхийж шээж суужээ. Намар цаг юм санж. Хааны дэргэд нэг царцаа ирээд буухад нь хаан барьж авах гээд чадсангүй. Дахин буухад нь дайраад дутуу барьж аваад алдчихжээ. Дахин буухад нь дайрч барьж аваад атгасан тэр чигээрээ мориндоо мордож давхин ирээд ламаас асуужээ:
“За ламтан минь, миний гарт юу байгааг та мэргэлж айлд” гэжээ.
Царцаа Намжил яах ч аргагүй болоод бүх үнэнээ хэлэхээр шийдэж
“Царцаа Намжил нэгдэх удаагаа баригдсангүй. Хоёрдахь удаагаа бараг баригдах шахсан. Гурав дахь удаагаа ч одоо аргагүй баригдлаа. Үхээ биз” гэхэд хаан ламын нэрийг мэддэггүй байсны дээр Намжил гэдэг үгийг урьд сонсоогүй тулд:
“Нээрэн л тийм дээ ламтан минь. Би яг л гурав дахь удаагаа арай гэж барьсан юм. Одоо үхсэн нь ч үнэн байна” гээд өнөөх царцаагаа гаргаж хаяж гэнэ. Тэгээд Царцаа Намжил орон нутагтаа очиж үнэн цагаанаараа амьдарч амар сайхан жаргажээ.