Үлгэр... зөвхөн үлгэр...

Эрт урьд цагт хятадын эзэн хаан монголд хулгар чихтэй хулгана шиг сүүлтэй, хүрэн халтар зүстэй, шүдлэн үхрийн дайны том амьтан бэлэглэжээ. Түүнийг ямар амьтан болохыг хаад ноёд үзээд үзээд таньсангүй боловч бэлгийн хариуд алт мөнгө, мал сүргээсээ ихийг өгч гэнэ. Тэр амьтныг шөнийн нэг хүн манаж хонодог. Манааны хүнийг тэр амьтан идчихдэг байжээ.
Тэр үед өвгөд хөгшиддөө үе сүүл залгиулж, шаант чөмгөөр гударч хороодог балар бүдүүлэг цаг байжээ. ... Нэг хүү хөгшин болсон эцгийгээ хайрлаад гударч хороолгүй хүн амьтнаас нуугаад байдаг байжээ. Хүү тэр амьтныг манаж хонох болжээ. Хүү энэ учраа аавдаа хэлэхэд аав нь:
-Тэжээж таргалуулахад хулгана л их том болдог юм гэнэ билээ. Тэр амьтан хулгана байж магадгүй. Чи түүнийг өөр рүүгээ дөхөж ирэхээр нь муур мэт дуугараад байгаарай гэжээ. Хүү эцгийнхээ хэлснээр нөгөө амьтныг дөхөж ирэхээр муур шиг дуугарсанд буцаад явжээ. Хааныхан өглөө ирж хүүг амьд байхыг үзээд, хаандаа “Урьд шөнө манааны хүн амьд хонож” гэж хэлжээ. Хаан хүүг дуудуулж авчраад:
-За тэр амьтан ямар амьтан болоод ганцхан чамайг идсэнгүй вэ? Энэ учраа хэл гэхэд хүү:
-Аав минь арга зааж өгсөн билээ гэжээ. Хаан:
-Чи аавыгаа өдий болтол яагаад тэжээж байгаа юм бэ? Гэж их уурлаж хүүд “аавыгаа дуудаад ир” гэжээ.
Хаан өвгөнөөс:
-Хүүдээ ямар арга зааж өгсөн бэ? гэхэд өвгөн:
-Тэжээж таргалуулахд хулгана л их том болдог юм гэнэ билээ гэж би сонссон юм. Тэгээд хүүдээ “Тэр амьтан хулгана байж магадгүй. Дөхөж ирэхээр нь муур шиг дуугараад байгаарай” гэсэн юм. Хаан минь, та хулганан бэлэг аваад, алт мөнгө мал сүргээрээ хариу бэлэг өгдөг муу байна даа. Хятадын эзэн хаан Монголыг баран идэх гэхдээ хулгана шиг мэрэн идэхээр шийджээ гэв.
Хаан энэ үгийг сонсоод өвгөнийг гэрт нь буцаажээ. Түүнээс хойш хаан, өтгөс өвгөдийгөө хороодог нь юмны учир мэдэх настай хүнгүй болчихдог, буруу юм байна. Настныг хороохоо зогсооё гэсэн зарлиг гаргаж, аавыгаа хайрлан тэжээж байсан хүүг, “Аавтай сайн хүү” гэж хаан суулгажээ. Аавтай сайн хүү, Аавтай сайн хаан болжээ. Аавтай сайн хаан гэдэг үг хожим Автай сайн хаан болсон гэдэг.

Ажлын боломж, цаг заваас шалтгаалан шинэ үлгэр нэмэлгүй нилээн хэдэн сар болсондоо эрхэм уншигчдаасаа хүлцэл өчье. Гэхдээ удахгүй шинэ үлгэрүүд нэмэхээр бэлтгэж байгаагаа дуулгахад таатай байна. Удахгүй...

Эрт цагт дэлхий гэж байсангүй нэлэнхий их ус байв. Шагжамүни, Майдар, эцэг бурхан энэ гурав нийлж дэлхийг бий болгохоор усан дунд явж байсан чинь ангат гэдэг шувуу арван хоёр дэгдээхийгээ дагуулаад хөвж явжээ. Тэр гурван бурхан:
-Чи усны ёроолд шумбаж очоод тэндээс хар, улаан шороо, элс авчирч өгөөч гэж хэлжээ. Ангат шувуу гурван бурхны үгэнд орж усны ёроол уруу шумбаж ороод хар шороо улаан шороо, элс гурвыг зөөж авчирж өгөв. Гурван бурхан нөгөө шороо, элсийг нь усан дээр цацаж газар дэлхий бий болгоод мод, ургамал ургаж дэлгэрүүлж гэнэ. Дараагаар нь хүн бий болгожээ. ... Хүний биеийг улаан шавраар, ясы нь цагаан чулуугаар, цусы нь усаар бүтээв. Ийм янзаар тэр гурван бурхан эр, эм хоёр хүн хийсэн юм байна. Тэгээд энэ хоёр хүнээ яаж амь оруулж амьдруулах, хэн нь харж хандаж явах тухайгаа хэлэлцэж гэнэ. Тэгээд гурван бурхан бие биенийхээ өмнө ваар сав тавиад хэнийх нь саванд гэрэл цацарч байвал тэр нь хүнийг харж хандаж явахаар ярилцаж тогтоод унтаад өгчээ. Маргааш өглөө нь Шагжамүни бурхан хамгийн түрүү сэрээд харсан чинь Майдар бурхны өмнөх саванд гэрэл цацарч, цэцэг дэлгэрсэн байв гэнэ. Тэгэхлээр нь Шигмүни, Майдарын өмнөхийг өөрийнхөө өмнөхтэй сольж тавиад хэвтээд өгчээ. Дараа нь гурвуул сэрээд харсан чинь Шагжамүни бурхны өмнөх саванд цэцэг дэлгэрч, гэрэл цацарч байжээ. Тэгээд Шагжамүни бурхан харж хандаж явах болсон юм байна. Харин Майдар бурхан Шагжамүнийг өөрийнхөө өмнөх гэрэл, цэцгийг мэхлэж авч сольж тавьсныг мэдээд:
-Чи намайг залилж мэхэлсэн учир чиний хүмүүс чинь бие биенээ хуурч мэхэлж, худалч, хулгай хийж явах болно гэж хэлжээ. Тэгээд Майдар бурхан Эцэг бурхан хоёр тэнгэрт гарч, Шагжамүни хийсэн хоёр хүнтэйгээ газарт үлджээ. Бурхан анх хүнийг бүтээхдээ даарч хөрөхгүй байлгах гэж үстэй болгож, харин нохойг нүцгэн хийсэн юм байна. Шагжамүни хоёр хүнээ унтаж байх хооронд нохойгоор сахиулж орхиод өөрөө тэнгэрт гарчээ. Энэ хооронд нь чөтгөр хүрч ирсэнд нохойы хуцаж боргоогоод унтаж байгаа хүн уруу ойртуулахгүй байв. Чөтгөр тэгэхлээр нь:
-Чи намайг бүү боргоо! Би чамд идэх юм өгье бас хүн шиг үстэй болгож өгье. Чи даарахгүй болно шүү дээ гэв. Нохой чөтгөрийн үгэнд ороод хуцаж боорлохоо болив. Тэгээд чөтгөр нохойг хооллож, үс ургуулж өгөв. Тийм учраас нохойн үс бузар гаж хэлэлцдэг юм. Чөтгөр унтаж байгаа хүн уруу ойртож ирээд тал талаас нулимж нулимчхаад яваад өгчээ. Шагжамүни бурхан тэнгэрээс бууж ирээд чөтгөрт хорлуулсан хүмүүс, бас үстэй болсон нохойг хармагц маш их хилэгнэж нохойд:
-Чи хэзээ ямагт өлсгөлөн явах болно! Яс хэмлэж, даарч хөрч, хүний угаадас долоож, түүнд зодуулж жанчуулж яв! Гэж хэлэв. Дараа нь Шагжамүни бурхан хүний бузартсан үсийг авч цэвэрлээд, зөвхөн толгой болон бусад газрын нь цэвэр үсийг үлдээсэн юм санжээ. Хүн унтаж байхдаа гараараа толгойгоо таглаж байсан учир толгойн үс нь чөтгөрийн шүлсэнд бузартаагүй юм байна. Ингэж анхны хүмүүс үсгүй, нүцгэн болсон учиртай юм гэнэ.

Сайн байцгаана уу? Эрхэм уншигч авхай та дэлгэр зуны цагаар дэнж хотойтол наадаж, сайхан амарсан биз ээ. Би алтан намрын улирал айлчлан ирж амьтай бүхэн хатуу ширүүн өвөлдөө бэлдэн завгүй байгаа энэ үеэр эргэн та бүхэнтэй мэндчилж байгаадаа таатай байна. Би та бүхнийг өнөөдрөөс эхлэн монгол ардын аман зохиолын ширгэшгүй их далайн нэгээхэн цүнхээл болсон домог үлгэрүүдтэй танилцуулах болно. Таалан соёрхоно уу.

Эрхэм уншигчид аа,

Зуны амралт эхэлсэн тул 8 дугаар сарын сүүлч хүртэл бичлэг нэмэх боломжгүй болж байгаадаа хүлцэл өчье.

Би тэр жилийн нэгэн намар Тэргэл, Хорголын нуруунд гарч тэх, янгир, тэмээн гөрөөс хүртэл агнаад “Тарвага ичээнд орохоос өмнө бас нэг хэдийг агная” гээд ууланд гарч ирээд өдий төдий тарвага агнаад буцах болж байлаа. Унаж, ачиж явсан морь тэмээндээ олсон ангаа ачаад гэрийн зүг явахаар чөдөртэй морио эрээд гарлаа. Тэгтэл морь маань олдсонгүй.
Би эзгүй хээр хоол унд ч үгүй бүтэн хоног яваад хөл чилж ядарсан учраас цаашаа явах аргагүй болоод байтал гүвээний цаана гүп гап, гүп гап гэх чимээ гарав. “Аз болоход айлын бараа харах нь байна. ... Баян айл эсгийгээ хийхээр ноосоо саваадаж байхад нь буучих нь байна. Очиж аяга цай олж ууя” гээд гүвээгээр давж очтол юуны нь баян айл байхав. Харин олон тарвага ноохойгоо саваадаж байхад нь таарчихав. Тэд нар намайг хармагцаа
“Ээ ашгүй Сэнгээ гуай ирлээ” гээд л баярлацгааж надад уурга шиг урт цагаан саваа бариулаад орхив. Би угаасаа ноос саваадахдаа гарамгай хойно доо хэдхэн цохиод л хөвсийлгөж орхив.
Тарваганууд надад домбо домбо цай, гүзээ гүзээ тос авчирч барив. Би ядарч явсныг хэлэх үү, цай ууж хөлс гоожоод ядаргаа гарахын хамт л хангинатал эвшээгээд нойр хүрч эхлэв. Тэгээд ядарсандаа болоод би тэндээ нам унтчихсан юм байжээ. Тарваганууд намайг ичээндээ оруулаад хучиж орхисон байв. Би ч дулаахан хучлаган дотор унтаад л байлаа, унтаад л байлаа. Нэг мэдэхэд тарваганууд намайг зүг зүгээс чангаан
“Сэнгээ гуай! Сэнгээ гуай, босох боллоо! Босох боллоо!” гээд дуудах шиг болов. “Юу билээ?” гээд босоод гарсан чинь хавар болж ногоо соёолж байхыг харав. “Яагаад энэ билээ?” гээд бодтол би тарваганы ичээнд өвөлжөөд хавар болоход сая босч байснаа мэдэв. Харин ч нэг сайхан унтаж өвөлжсөн билээ” гэхэд Дархан хаан эвшээлгэн “Тарвага та хоёрын унтахыг бодохоос нойр хүрч байна хөө, Далан худалч минь хагасыг нь маргааш ярь” гээд орондоо орж нойрсов. Би ч амар сайхандаа жаргаж хонов.

Бэлэн Сэнгэ нэг харамч баян айлаас том тогоог нь гуйж аваад махаа чанаж дуусаагүй байтал харамч баян тогоогоо авчруулахаар зарцаа явуулжээ.
Бэлэн Сэнгэ “Баяны хонин тогоо манайд ирээд жалавч төрүүлж гаргалаа” гэж хэлээд тогоогий нь өөрийнхөө жалавчтай өгч явуулжээ. Шунаг харамч баян жалавчийг дуугүй л авчээ.
Дараа нь бас нэг өдөр Бэлэн Сэнгэ харамч баянаас том тогоогий нь гуйж аваад эргүүлж өгөлгүй нүүгээд явжээ. Гэтэл харамч баян хойноос нь хөөж ирээд тогоогоо нэхэхэд нь ...
“Танай тогоо манайд ирээд нас барсан” гэж Бэлэн Сэнгэ хэлжээ. Тэгэхлээр нь харамч баян уурлаж “Тогоо нас барна гэдэг юу гэсэн үг вэ?” гэхэд
“Төрсөн тогоо үхэж болно шүү дээ” гэж Бэлэн Сэнгэ хэлээд харамч баяныг хэлэх үгүй болгожээ.

Би урьд нэг намар говь нутагт ан гөрөө хийж явлаа. Тэгээд талд явж байсан чинь олон тарган ооно таарлаа шүү. Хөөрхий би ч яахав дээ! Сэмээрхэн гэгч нь мярайж очоод буудаад л тавьчихлаа. Ооно ч унаж л харагдана. Би ер нь буудчихаад нэг их яарч гүйж энэ тэр гэдэггүй юм л даа. Тэгээд аажуухан алхаад очтол өнөө ооно чинь гэнэт босоод л давхих нь тэр, яахав дэмий нэг шийрдэж аваад л алдлаа. Гайхаад унасан газрыг нь харсан нэг бөөн хар юм хэвтэнэ шүү. “Юу байдаг билээ?” гээд үзтэл өнөөх чинь гэдсээ хаячихаад давхиад явчихсан байхгүй юу, тэгээд л яахав дээ нэг сайхан тарган гэдэстэй болоод гэртээ харилаа. ...
Хойт жил нь өнөөх газраараа бас гөрөөлж явсан хөөрхий олон зээрний дунд нэг зэгзгэр сайхан шаргал ооно явж байна шүү. Баярласан ч гэж яриад яахав, буун харайгаад л бушуухан гээч нь салхий нь дэрлэж очоод буудаад л тавьчихлаа. Ооно ч үсрээд л явчихлаа. Алхаж очоод өнөөхийгөө үзсэн чинь тарган гэдэг нь жигтэйхэн. Тэгээд хэвлийгий нь яраад орхисон чинь гэдэсгүй юм. “Яасан хачин хэрэг билээ?” гээд үзсэн чинь улаан хоолой хошного хоёр нь зөрөөд эдгэсэн байхгүй юу.
“Яагаад энэ билээ?” гээд бодсон чинь өнөө миний ноднингийн буудсан ооно яг мөөн. Тэгж би нэг тарган ооно унагаж пологтох шахаж билээ.
“Гэдэсгүй ооно чинь гэдэстэйгээсээ илүү таргалдаг юм байдаг шүү” гээд ярьж суутал эхнэр нь гаднаас орж иржээ. Тэр хүний эхнэр нөхрөө “Худал хэлдэг” гэж зэмлэх тул эхнэрээсээ эмээдэг байжээ. Тэгээд эхнэрээ ороод ирэхээр цааш худал ярих аргагүй болохдоо хүний араар орчихоод “Сарьсан хамар дээрээ гурван хуруу өөхтэй байсан шүү” гээд мөрөн дээгүүр нь гурван хуруугаа гозойлгож байсан гэнэ.

Би өнгөрсөн намар хонь хариулж явахдаа хонь чоно хоёрыг хоёуланг айхтар сайн хариулдаг байлаа. Намайг угаасаа хашир хоньчин гэдгийг чоно гуай мэдээд “Яасан ч үүний хониноос авч чадахгүй, хоосон горьдсонд орвол Далан худалчаас үнэнээ хэлээд гуйя” гэж шийдсэн бололтой.
Тэр нэг гуриатсан чоно над дээр шулуухан хүрч ирээд ийн өгүүлрүүн:
“Далан худалч гуай минь ээ! Би гэдэг амьтан тун тэсэхээ байлаа. Та над өршөөж нэг хонь хайрлаач ээ!” гэж гуйлаа. ...
Би буугүй явсандаа ширүүлж чадсангүй арга ядахдаа ийн өгүүлэв:
“Хэрэв чи надад зуун удаа ташуурдуулбал нэг хонь өгч болно” гэлээ. Тэгтэл өнөөх чоно маань “Хонь л олдвол зуу ташуурдуулах ч яахав” гэж ам гарав. Тэгэхлээр нь тэр чоныг модноос хүлж байгаад сүүлнээс нь бариад л ташуурдаж гарлаа. Би хорсохдоо түүнийг тоогүй олон ташуурдсан байлгүй яахав, нэг мэдэхэд өнөөх чононы маань нүцгэн бие нь арьснаасаа мулт үсрээд л гаслан гангинасаар жилийж одов.
Би завшаанд нь сайхан арьстай болж үлдлээ. Удсангүй өнөөх арьсгүй чоно маань дахин хүрч ирээд л
“Далан худалч дархан Сэнгээ минь ээ! Өчүүхэн намайг өршөөж хайрла! Би чинь сүйд боллоо, надад арьсыг минь өгч үз” гэж гуйв.
“За тэгвэл чи надад махнаас бүрмөсөн гарна гэж андгайл! Тэгвэл нэг хонь өгье” гэж хэлэхэд өнөөх чоно “Махнаас гарч үхсэнээс арьсгүй явж үхсэн нь дээр гэсэн юм даа” гэхэд Дархан хаан
“Хөөрхий буян болог! Тэр муу чоныг тэгж зовоогоод яахав, арьсыг нь өгчих байж дээ!” гэв.
“Тэгвэл ноёнтон та над хэргэм тушаалаа өгчих л дөө! Танд буян болог!” гэв.
“Юу гэнээ хөө! Тэнгэрийн зарлигаар заяасан төрийн хэргэмийг чамд бас өгөх үү? Задарсан муу нохой даварч байна шүү” гэж зандрав.
“Тэгвэл тэр чоно арьстай ч тэр, арьсгүй ч тэр заяасан юм гээд л хонийг минь идсээр байх болно шүү дээ!” гэхэд Дархан хаан
“Заяа заяагаараа болог, цааш нь ярь” гэв.

Би урьд залуу байхдаа
Хүй мандал, хүрээ босгын хооронд
Өртөө хийж улаа залгуулж
Өглөө үзэш өөд уруугүй давхиж явахдаа
Тээгэн чинээ даага унаж
Тэвхэн чинээ шүдлэн зайдлаж
Гүйхээр нь тавьж
Гүзээгээр нь ороолгож
Харайхаар нь тавьж
Хавиргаар нь давирч
Буухиа даган бүрхийлгэж ...
Элч даган эрэвхийлгэж
Элдвийн юмыг үзэж явлаа.
Нэгэн өдөр манай өртөөнд
Ууртай гэдэг нь могой шиг
Уухилаа гэдэг нь бух шиг
Ширүүн гэдэг нь шуурга шиг
Сүрхий нэг ноёнтон гуай хүрч ирээд
“За би тэнгэр угсаат ноён хүн болохоор
Зааны махнаас өөрийг иддэггүй
Жороо моринооос өөрийг унадаггүй хүн” гэж залж гарлаа.
За тэгээд далан худалч нь заавал ганц морио түүнд унуулах боллоо.
Би ч улаа нэхэж гарлаа
Жороо борыг минь уначихаад ноёнтон гуай
Жолоо хумхилгүй жийж гарлаа
Зуузай холбоод л би ч давирч гарлаа
Тэгтэл ноёнтон гуай маань
Тэс хөндлөн зөрж зогсоод
“Тэнгэр язгуурт, ариун угсаат хүнтэй
Тэнэг муу зарц зэрэгцэж явах ёс байна уу хөө!
Хойноос дагаад яв” гэж хэлээд
Намайг тас хийтэл ороолгоод авлаа.
“Яасан догшин эд вэ энэ чинь
Далан худалч чамаас хариугаа авдаггүй бол
Юуны хүү болох бол доо!” гэж бодоод хойноос нь дагаад явж байтал гэнэт тэнгэр бүрхээд цахилгаан цахилаад сүйд болж эхлэв. Би ч бэлэн болчихоод л ноёны араас дагаад байлаа. Тэгтэл тэнгэр тасхийгээд ойрхон шиг цахилгаан манасхийв. Би ч ноёны далан дээгүүр ташуураар тас хийлээд авлаа.
Ноёнтон гуай ойччихлоо! Би ч бас тэнд нь буулаа. Тэнгэр цэлмэж бороо арилахад ноёнтон гуай сэхээ орж босоод ийн өгүүлрүүн:
“Тэнгэр язгуурт хүн гэсэндээ би золтой л ниргүүлсэнгүй өнгөрлөө. Тэнэг муу харц чи ч үхээ биз?” гэж асуухад нь
“Эзэн ноёнтон минь, энэ тэнгэр чинь эрээн барааныг ялгадаггүй тэнгэр байна даа! Тасхийхэд нь тархин дундуур гал манас хийх шиг болсон шүү” гэхэд
“Хэлээд яахав. Чойжин сахиус минь!” гэв.
“Ташуур ч хүртэл аянга болж мэдэх нь байна, ноёнтон минь” гэхэд
“Ташуур аянганы дэргэд юу ч биш” гэж хэллээ. Ийнхүү ташуураар аянга буулгаад морио амрааж амьсгаа дарснаас хойш омогтой ноёны омог дарагдаж олгойдсон хөлс нь сая нэг хатсан юмаа.