Үлгэр... зөвхөн үлгэр...

Эрт урьд цагт Шарай гол гэдэг газарт ах дүү гурван сайн эр байж гэнэ. Дараа нь ах дүү гурвуулаа хаан суув. Их ах нь сайхан цагаан эсгий гэртэй, дунд ах нь шар эсгий гэртэй, бага дүү нь хар эсгий гэртэй юм гэнэ. Нэг өдөр их ахынх нь хатнаас хүү төрж гэнэ. Хүү нь том болж, ах дүү гурван хаан түүнд хатан залахаар болж бүх цэрэг, морь, унаа хөсгөө хөдөлгөж орчлонгийн хамгийн гуа сайхан эмэгтэйчүүд бүсгүйчүүдийг булаан авахаар болов. Тэгээд нэгэн мэргэн хүнээс асуусанд маш олон цэрэг морио алдах учраас өөр аргаар хайж олохыг зөвлөжээ. ...
Ах дүү гурав мэргэний хэлэхийг сонсоод яаж зарлага багатайгаар хүүдээ хатан олж өгөхийг ярьж хэлэлцсэний дараа хар хэрээг дуудаж ирүүлээд,
- Чи явж энэ дэлхийн хаана, ямар гоо хатад буйг мэдэж ир гээд явуулав. Хар хэрээ хааны зарлигаар Төвдийн өндөрлөг, Шинжааны элс, Ар халхын говиор явж хайсан боловч гуа сайхан хатан олсонгүй гэнэ. Явж явж гурван жилийн дараа эргэж иржээ. Хэрээ,
- Шарай голын хаад минь, алс хол явсан гавьяатай хэрээ үүргээ биелүүлээд ирлээ гэж дуугараад нисч байв. Ах дүү гурван хаан хар хэрээний хэлэхийг сонсоод "Тийм хол газар удаан явж ирсэн амьтан юм чинь" гэж хонь гаргаад бүтэн ууц тавьж,
- За, гавьяатай хэрээ минь, та энэ шүүсэн дээр бууж суугаад үгээ хэл гэж залав. Хар хэрээ хонины ууцан дээр буусангүй.
– Гавьяатай хэрээ ирлээ, гавьяатай хэрээ ирлээ гэж хашгираад нисээд байжээ. Ах дүү гурван хаан түүнийг үзээд “Энэ хар хэрээ хонины ууц чамлаж байна, аргагүй биз” гээд бяруу төхөөрч тавиад,
- Гавьяатай хар хэрээ энд буугаад үгээ хэл гэсэнд бас бууж ирсэнгүй.
– Гавьяатай хэрээ ирлээ, гавьяатай хэрээ ирлээ гээд тойрон нисээд байв. Ах дүү гурван хаан яаж буулгаж ирэх аргаа олохгүй сандарч байтал хэрээ тэнгэрт эргэж эргэж байгаад,
- Гурван хаантаан, энэ хурмаст тэнгэрт гурван сайхан дагина байна. Нэгийг нь гуйвал авч болох юм. нэгийг нь хулгайлвал авч болох юм. Бас нэгийг нь булаавал авч болох юм байна гэж хэлээд нисч байна гэнэ. Ах дүү гурав хэрээний хэлэхийг сонсоод “Энэ ч сайхан үг байна. Хар хэрээ үнэхээр үүргээ сайн биелүүлж иржээ” гээд ах хаан өөрийнхөө мөнгөн дугараа* гаргаж тавиад хэрээнд,
- За, гавьяатай элч минь, та мөнгөн дугар дээр залран сууж үгээ хэл гэж залсанд хэрээ мөн л бууж ирсэнгүй. Тэрээр,
- Энэ газар доор лусын хааны зургаан сайхан охин байна. Гэвч та нар түүнийг авахад туйлын хэцүү гэж хэлчихээд нисээд байв. Ах дүү гурван хаан түүнийг сонсоод,
- Гавьяатай элчин хар хэрээ минь, тэнгэрийн дагина, газрын лусын хүүхнүүдийг бид авчирч чадахгүй. Энэ Төвдийн өндөрлөг, Шинжааны элс, Ар халхад сайхан хүүхнүүд байхгүй юм уу? та энэ дээр бууж суугаад үгээ хэл хэмээн их хаан алтан дугараа гаргаж хар хэрээг залав. Хар хэрээ мөн буулгүйгээр,
- Энэ Төвдийн өндөрлөгт Рогма гуа гэдэг нэртэй, нар сар шиг гэрэлтэй, навч цэцэг шиг өнгөтэй, дэлхийд олдомгүй сайхан хатан байна. Гэвч та нар түүнийг авахын тулд их дайн дажин болно гэж хэлээд нисээд байжээ.
Ах дүү гурван хаан хар хэрээг “Бууж ирээд үгээ хэл” гээд орчлонгийн бүх үнэ хүндтэй ёсоор залсан ч огт бууж ирсэнгүй гэнэ. Тэгэхээр нь гурван хаан уурлаж, энэ лав бидний явуулсан хэрээ биш байх, хаанаас ийм хэрээ гарч ирээд биднийг дооглоод байгаа юм бол? Харваад унагачихъя гээд харвах гэсэнд хэрээ айж сандрахдаа гэрийн гаднах үнсэн дээр шургаж унаад,
- Гурван хаантаан, амийг минь өршөө, би гурван жил явсан боловч юу ч олсонгүй, сая миний хэлсэн бүхэн худлаа гэж хэлээд буруугаа хүлээж, амь гуйж гэнэ. Түүнээс хойш хар хэрээ айлын гаднах үнс, хогон дээр суудаг болсон юм гэдэг.

Мөнгөн дугар* - цагаан шүхэр

Цааш нь...

Эрт цагт хүн тариа тарьж бор хоол иддэггүй, зөвхөн мах иддэг байжээ. Усны шувууд намар болоход усан дотор үр өндгөө үлдээж дулаан орондоо өвөлжөөд хавар болохоор түүнээ үзэхээр баяр хөөртэй буцаж ирдэг юм гэнэ. Ийнхүү усны шувууд намар үр өндгөө орхихдоо гунигтай болдог тул хүмүүс намрын шувуу бэлгэгүй, хаврын шувууд бэлгэтэй гэж ярьдаг байв. Нэгэн хавар нэг эмэгтэй малаа хариулаад явж байтал дулаан орноос ирж яваа сүрэг усны ... шувуутай таарч, ихэд бэлгэшээн гэртээ харьж өөдөөс нь сүүн цацал өргөсөнд усны шувууд баярлан ганганалдаж, удтал гэрийнх нь дээгүүр эргэлдэж байгаад явав. Удалгүй намар болж сүрэг шувуу дулаан газартаа буцахаар явж байхад нь өнөө эмэгтэй мөн л хонио хариулж яваад таарчээ. Шувууд хоньчин бүсгүйг таньж баярлалдан толгой дээгүүр нь хэчнээн нисэлдсэн боловч бүсгүй “Намрын шувуу бэлгэгүй” гэж бодоод хаврых шигээ баярлаж, сүүгээр цацал өргөсөнгүй. Сүрэг шувууд хэсэг эргэлдэж байснаа нэг юм цацчихаад нисэж одов. Эмэгтэй шувуудын цацсан зүйлийг юу болохыг мэдсэнгүй дараа жилийн хавартай золгож, шувууд ирдгээрээ ирж, бүсгүй сүүгээ өргөн намар болоход мөн л шувууд буцдагаараа буцав. Намрын налгар сайхан өдөр хонио хариулж яваад урд жил усны шувуудын юм цацсан газарт нэг их тариа ургачихсан халиурч байхыг олж үзжээ. Бүсгүй баярлан хөөрч, тариаг хураан авч гурил будаа гарган авчээ. Үүнээс хойш хүн тариа тарьдаг болсон бөгөөд тарианы үрийг анх усны шувуу хүнд өгсөн юм гэдэг.

Цааш нь...

Монголчууд эрт дээр үеэс ирсэн зочин гийчиндээ хар ус хийж өгдөггүй заншилтай. Юунаас ийм заншил тогтсон нь ийм түүхтэй юм гэнэ.
Эрт урьд цагт нэгэн баян айлд хавчиг үүрсэн бадарчин ирж гэнэ. Тэр айлын эзэгтэй дуртай дургүй бадарчинд цай хийж өгөх гэсэнд, өнөө бадарчин,
- Хэрэггүй, хэрэггүй. Би яаруу явж байна. Та харин надад андуутай* хүйтэн уснаасаа нэг шанагыг хийгээд өгчих гэж гэнэ. ... Айлын хүнд харин ч сайн юм болж, хурдан гэгч гантай хар уснаасаа хутгаж өгөв. Бадарчин шанагатай түүхий усыг авч залгилчихаад цааш явж байтал замдаа гэдэс нь өвдөөд болохоо байж, бие зассанд мөнгөөр хүндэрч гэнэ. Түүнээс хойш тэр бадарчингийн амьдрал өдрөөс өдөрт сайжирч, үеийн үедээ баяжсан бөгөөд харин бадарчинд хар ус хийж өгсөн баян айлын амьдрал өдрөөс өдөрт муудаж, үеийн үедээ ядуу зүдүү амьдарсан гэдэг.
Тэр бадарчин жирийн хүн биш байсан учраас зориуд баян айлын буяныг авахаар очсон байжээ. Үүнээс хойш Монголчууд зочиндоо хар ус өгөхийг ихэд цээрлэх болсон ба зочноо ихэд хүндэтгэн халуун хоол, ундаар дайлдаг болсон ажээ.

*андуу - усны сав, модон хавчиг

Цааш нь...

Урьд нэг эмэгтэй хүүхэддээ хөнөг* бариулаад голоос ус аваад ир гээд явуулжээ. Тэгсэн чинь тэр хүүхдийг сар аваад явчихаж гэнэ. Хөнөг барьсан хүүхдийн дүрс саран дээр байдаг нь ийм учиртай гэнэ. Тийм учраас монголчууд сартай шөнө хүүхдийг усанд явуулах дургүй байдаг аж.
Усанд явсан хүүхдийг хурдан буцаж ир гэж дуудахдаа ... «Нохой хахлаа, усаа хурдан авч ир!» гэж дууддаг байна. Нохой барагтай бол хахдаггүй, хахлаа ч гэсэн үхнэ гэж ер байдаггүй гэнэ. Тийм учраас нохой хахахад хүмүүс баяжна гэж бэлэгшээдэг болжээ. Усанд яваад удсан хүүхдийг ийнхүү баяжихыг бэлэгшээж «Нохой хахлаа!» гэж дууддаг байна.

*Хөнөг - Шингэн зүйл агуулах сав

Цааш нь...

Уг нь нохой хань нөхөргүй гав ганцаар амьдардаг байв. Тэгээд ижил хань эрж явсаар чонотой тааралдаж гэнэ.
- Чоно гуай хоёул хамт амьдарвал ямар вэ? гэсэнд чоно,
- Болно, болно гээд нэг дор байх болов. Нохой нэгэн шөнө алсын анир чимээ аваад шөнөжин хуцаад чоныг унтуулахгүй байв.Чоно, ...
— Нохой чи битгий хуцаад бай! Чиний дуугаар баавгай хүрээд ирж мэднэ гэв. Нохой өглөө эртлэн босоод чоныг унтаагаар нь орхиод баавгайтай нөхөрлөхөөр яваад өгчээ. Чоно түүнээс айж байхыг бодвол их хүчтэй амьтан байгаа байх гэж бодоод, ой модон дотор баавгайг эрж явсаар арай чуу гэж олж уулзав. Нохой,
- Баавгай тантай би нөхөрлөхөөр ирэв гэсэнд баавгай хамт байхыг зөвшөөрөв. Мөн нэг шөнө нохой анир чимээ авсан юмуу хуцаад амар заяа үзүүлсэнгүй гэнэ. Баавгай,
— Чи дуугаа тат! Арслан чиний дуугаар бидэн дээр хүрээд ирж мэднэ гэв. Нохой, арслан гэж баавгайнаас хүчтэй амьтан байх нь Түүнтэй л очиж нөхөрлөе гэж санаад баавгайнаас салж явав. Арсланг олж уулзаад,
— Би тантай хамт амьдрахаар ирлээ гэвэл арслан мөн зөвшөөрчээ. Нохой бас л сурсан зангаараа шөнө хуцаж арслангийн тавыг алдуулав. Арслан,
— Чи бүү чимээ гарга! Хүн хөх төмрөө барьж ирээд биднийг алчихна гэв. Нохой маргааш өглөө нь арсланг айлгадаг тэр хүн гэдэг амьтантай нөхөрлөе гэж бодоод явав. Нэгэн хүнтэй уулзаад,
— Би тантай хамт амьдрахаар ирлээ гэсэнд хүн дуртай зөвшөөрч хамт суух болов. Нэг шөнө нохой хуцаж гарсанд хүн босож ирээд,
— Туу! туу! гэв. Тэгээд нохой энэ хүнээс илүү хүчтэй амьтан байдаггүй юм байна гэж бодоод хүнтэй нөхөрлөж одоо болтол хамт амьдарч байдаг гэнэ.

Цааш нь...

Эрт урьд цагт энхжин тогтносон нэгэн улсад угсаа залгамжлах цорын ганц хүүтэй сайхан сэтгэлт хаан, хатан хоёр аж төрөн суудаг байжээ. Эрх дураараа өссөн ханхүү нас биед хүрч нэгэн өдөр хаан аав, хатан ээждээ бараалхан ийнхүү хэлж гэнэ. “Хамгаас хайрт аав, ээж хоёр минь ээ. Би ганцаараа байхаас уйдаж залхлаа. Одоо гэрлэх хүсэлтэй байна. Би жинхэнэ гүнжийн шинж бүрдсэн, угсаа язгуур сайтай хааны охиныг хайж олох болно” гэжээ. ...

Ингээд өглөөний нар мандахад үүлэн цагаан морио унаад гүнжийн эрэлд гарч хөрш зэргэлээх хаант улсуудаар хэрэн хэсэж явав гэнэ. Яваад л байж, яваад л байж. Ханхүү олон гүнжтэй уулзсан боловч тэдний аль нь ч түүний мөрөөдлийн гүнж биш байлаа. Нүд нь онигор, нүүр нь сэвхтэй, хамар нь том, хацар нь цулцгар, эцэнхий туранхай, эмсгий шүдтэй, махлаг бүдүүн, майга хөлтэй гээд гүнж бүхэнд ханхүүгийн сэтгэлд нийцэхгүй ямар нэгэн өө байжээ. Ингээд л түүний эрэл мухардаж нутаг буцахаас өөр аргагүй болж гэнэ. Явж явж ядарч туйлдан, горьдлого тасарсан ханхүү их л уруу царайтай гэртээ иржээ. Тэгээд шууд л өрөөндөө орж тааз ширтээд гиюүрэн хэвтлээ.

Гэнэт бараан үүл хуралдан бүүдийгээд тэнгэр дуугаран, цахилгаан цахиж, ширүүн аадар орлоо. Энэ нь ханхүүд хурмаст тэнгэр түүнтэй уйтгар гунигийг нь хуваалцан уйлж байгаа юм шиг санагджээ. Хаан, хатан хоёр хүүгийнхээ ийнхүү шаналж байхыг хараад сэтгэл нь их зовних ажээ. Гэтэл шөнө дөлөөд хэн нэгэн ордны хаалгыг цохиж гэнэ. Хаалгач “Энэ усан борооноор хэн ирдэг байна аа” гэж бодоод дэнлүү барьсаар очиж, шагайвчаар харвал бороонд шалба цохиулсан залуухан бүсгүй зогсож байв гэнэ. Тэр “Намайг оруулаач” гэж царайчлан гуйжээ. Хаалгаа нээвэл түүний үс гэзэг, хувцас хунарыг нь дагаад борооны ус шоржигнотол гоожиж байлаа.

Хүмүүс ярилцах чимээнд сэрсэн хаан, хатан хоёр ордны хаалга руу дөхөж ирэхэд өнөөх бүсгүй,
- Би харь гүрний хааны гүнж билээ. Ойд зугаалан эрвээхий хөөж байгаад бараа бологчдоосоо төөрчихсөн юм. Гэтэл түнэр харанхуй болж, ширүүн аадар бороо ороод шалба цохиулчихлаа. Азаар алсаас харагдах гэрлийг чиглэн явсаар энд ирлээ гэж учирлажээ.

Тэд охиныг ордондоо оруулан хуурай хувцас өмсгөж бүлээн сүү уулгав. Хатан “Суугаад дулаацаж бай охин минь, одоохон чамд ор засаж өгье, сайхан унтаж амар” гэж хэлэх зуур түүний санаанд нэг юм зурсхийн орж ирлээ. Хатан шивэгчнээрээ ор засуулахдаа “Нэг ширхэг вандуйн дээр хорин зөөлөн гудас, хорин хөвсгөр хөнжил тавиарай” гэж шивнэжээ. Тэгээд “Үнэхээр гүнж мөн эсэхийг чинь шалгаж мэдэхэд амархан, жинхэнэ гүнж л энэ вандуйны үрийг мэдэрч чадах эмзэг танхил биетэй байж таарна” гэж боджээ.

Ядарч туйлдсан өнөөх бүсгүй ямар ор засаж өгснийг анзаарах ч сөхөөгүй дэрэн дээр толгой тавиад л зүүрмэглэж эхлэв. Маргааш өглөө нь хатан өнөөх бүсгүйгээс яажшуухан унтаж амарсныг нь асуувал,
- Намайг хонуулсанд тань туйлын их баярлалаа. Тус болсон хүмүүст гомдол мэдүүлэлтэй биш дээ. Гэхдээ үнэнийг хэлэхэд би бүхэл шөнийн турш багагүй зүдэрч хоносон шүү. Доороос нэг хатуу юм нухаад, бие минь сүрхий буларчихлаа гэж хариулжээ. Хатан үүнийг сонсоод түүнийг жинхэнэ гүнж болохыг нь мэдэж дуу алдан баярлав гэнэ. Хаан, хатан руугаа гайхан харав. Тэгтэл хатан нь түүнд бүх учрыг тайлбарлан ярьжээ. Тэгээд хатан энэ баярт мэдээгээ хүүдээ дуулгахаар яаран гүйж одлоо.

Энэ үеэр охиныг усанд оруулж, гоёмсог сайхан даашинз өмсүүлэхэд үнэхээр л жинхэнэ гүнж ийм байдаг болов уу гэмээр үзэсгэлэн төгс харагдаж байлаа. Гүнжийг харсан ханхүү ч мөнөөх охины гоо сайхныг шагшин гайхаж ухаангүй дурлаж гэнэ. Гүнжид ч гэсэн ханхүү ихэд таалагдсан тул тэд удалгүй гэрлэн аз жаргалтай амьдарч, амар сайхан жаргажээ. Жинхэнэ гүнжээ олж авахад нь тусалсан өнөөх ганц ширхэг вандуйны үрийг ханхүү эрдэнэсийн хайрцагтаа нандигнан хадгалсан гэдэг.

Цааш нь...

Эрт урьд цагт хүн их богино насалдаг байж гэнэ. Тэгээд хүн урт насалж, удаан жаргахын төлөө дээд тэнгэрээс насан хутаг гуйхаар нохой, илжиг, сармагчин гурвын хамт Бурханд бараалхаж гэнэ. Бурхан,
- За, та дөрөв ямар учиртай ирэв гэж асуусанд. Тэд,
- Бид урт насалж, удаан жаргахын тулд багш танаас насан хутаг гуйхаар ирлээ гэв. Бурхан,
- Өө, тийм үү? Болно, болно гээд тэр дөрвийг суулгаж, тус бүр гучин нас өгөөд,
- Та нар гучин жил амьдарцгаа, болно биз дээ гэж асуув. ...

Хүн энэ үгийг сонсоод “Би тийм их холоос ирчихээд, гучхан жилийн нас авна гэдэг чинь...” гэж чамлав. Илжиг Бурханы хэлснийг сонсоод “Бид чинь хүнд зарагддаг амьтан шүү. Энэ хар толгойт хүний зарц болж, тэднээр гучин жил унуулж, тээрэм татаж, усыг нь ачиж зүдрэхийн оронд арван таван жил амьд явбал болно” гэж бодоод,
- Би таны хайрласан гучин насыг хүлээж дийлэхгүй юм байна. Энэ насныхаа хагасыг хайрлавал ямар вэ? гэж гуйв. Бурхан багш сонсоод,
- Болно, болно гэж зөвшөөрөв. Хүн үүнийг сонсоод, бурханд,
- Бурхан багш аа, та тэр илжигний үлдээсэн арван таван насыг надад нэмээд хайрлаж болох уу? гэж гуйв. Бурхан багш,
- За, за бололгүй яахав гэж зөвшөөрөв. Хүн илжигний аваагүй арван таван насыг авчихаад “Одоо дөчин таван настай боллоо, бас л бага байна” гэж дотроо бодож суув. Нохой бурханы өгсөн насыг сонсоод “Бид бас хүний зарц шүү. Гучин жил хар толгойт хүний гэрийг сахиж, тогооны угаадас долоож өнгөрөөхийн оронд арван таван жил амьд явсан нь дээр” гэж бодоод, Бурхан багшид,
- Бурхан багш аа, би таны хайрласан гучин жилийн насыг хүлээж чадахгүй. Та тэр насны хагасыг хайрлаж болох уу? гэж гуйв. Бурхан багш,
- Болно, болно гэж зөвшөөрөв. Хүн хажуугаас нь,
- Хүүе, бурхан багш аа, та тэр нохойны үлдээсэн арван таван насыг надад нэмээд хайрлачих, болох уу? гэхэд бас л дуртай зөвшөөрөв. Хүн нийт жаран насыг олоод авчихлаа. Тэгээд дотроо “Жаран нас болох нь болно. Гэхдээ л бага юм шиг байна” гэж бодож суув. Хамгийн сүүлд сармагчин “Надад тийм сайн мэдэх эрдэм ном гэж үгүй. Өдөртөө уул, модонд мацаж, зэрлэг үр жимс олж гэдсээ тэжээнэ. Заримдаа идэх юм ч сайн олдохгүй өлсөж явах удаа цөөнгүй. Ингэж гучин жил зовж явахын оронд арван таван жил амьд явбал болох биш үү?” гэж бодоод,
- Бурхан багш аа, таны хайрласан насны хагасыг нь хүлээж чадвал ямар вэ? гэж гуйв. Бурхан багш,
- За, за бололгүй яахав гэлээ. Хүн бас л баярлаж,
- Бурхан багш аа, та сармагчны үлдээсэн арван таван насыг нэмээд хайрлачих гэж хэлэхэд бас л дуртай зөвшөөрөв. Ингээд хүн бурханаас далан таван нас гуйж аваад баяртай харьж ирсэн гэнэ.

Хүн хэдийгээр далан таван жил амьд явах насыг олсон ч энэ далан таван жилийг адилгүй өнгөрөөдөг юм байна. Түрүүчийн гучин жилийн нас бол бурхан багшаас хүнд өгсөн жинхэнэ нас болохоор тэр насанд хүн хамгийн чадал тэнхээтэй, гоё ганган, өвчин эмгэгүй, өөрийхөөрөө эрх дураараа өнгөрөөдөг гэнэ. Гучин наснаас дөчин тав хүрэх насыг хүн илжигнээс авсан тул энэ насандаа гэр бүлтэй болж, үр хүүхдээ өсгөж, өдөр шөнөгүй ажиллаж тээрмийн илжиг шиг зүтгэдэг ба дөчин таван наснаас жар хүрэх нас нь нохойноос авсан тул хүн энэ насандаа хүүдээ эхнэр авч өгч, охинооо мордуулж, хойч үеэ хардаг тул нохой шиг гэрээ сахиж суудаг нь тийм учиртай гэнэ. Харин жаран наснаас далан таван насыг хүн сармагчинаас авсан тул энэ насандаа ач, гучаа айл гэр болгож, үлдсэн жаахан хөрөнгөө үр хүүхэддээ өмчилж өгдөг тул гэрт нь дорвитой эд юмгүй, амьдрал нь сармагчинийх мэт шиг хүчир* болдог нь тийм учиртай гэнэ.

хүчир* - Бэрх, хэцүү

Цааш нь...

Эрт дээр цагт нэгэн ханхүү байж гэнэ. Хэдийгээр тэр өчүүхэн бага орныг захиран суудаг боловч өв хөрөнгө нь гүнжийн инжинд бол элбэг хүрэлцэхээр юмсанжээ. Ингээд ханхүү нэгэн үзэсгэлэнт гүнжид гэрлэх саналаа хэлэхээр шийджээ. Үнэндээ бол, нэр хүндтэй, сайхан сэтгэлтэй эрхэм ханхүүгээс гэрлэх санал ирээсэй гэж олон гүнж хүлээж байсан юмсанж. Харин мөнөөх гүнж нь ханхүүд ямар хариу өгсөн бол. ... Үлгэрээ үрэлжлүүлж сонсоцгооё.

Тэр ханхүүгийн цэцэрлэгт таван жилд ганцхан удаа цэцэглэдэг нэгэн сарнайн бут байдаг байлаа. Ингэж цэцэглэхэд нь ганцхан сарнай л дэлгэрнэ. Гэвч тэр сарнай нь зуун сарнайтай тэнцэхүйц анхилуун сайхан үнэртэй. Түүнийг үнэртсэн хүний уйтгар гуниг дорхноо л хийсэн арилдаг байж гэнэ. Бас түүнд нэгэн алтан гургалдай бий. Алтан гургалдай нь энэ ертөнцийн хамгийн гайхамшигт эгшиг аялгууг дуурсгаж, хоёгүй яруухан жиргэнэ. Ханхүү сарнай, алтан гургалдай хоёроо нэг нэг мөнгөн хайрцагт хийгээд сэтгэлт гүнждээ илгээжээ. Охиноо ханхүүтэй гэрлээсэй хэмээн хүсэж байсан хаантан, илгээмжийг баяртай хүлээн авч ордны их танхимд оруулж тавихыг тушааж гэнэ.
Гүнжийг танхимд орж ирэхэд ордны хатагтай нар “Зочин ирлээ” гэдэг хөгжмийг тоглон алга ташин дуулж бүжиглэсээр угтжээ. Мөнгөн хайрцгуудыг гүнж хараад,
- Энэ дотор чинь бяцхан муужгай байгаа юм биш биз гэжээ. Хайрцгийг задлахад дэлгэрэн дэлбээлсэн сарнайн бут гарч иржээ. Ордны хатагтай нар “Ямар сайхан үнэртэй, юутай сайхан сарнай вэ” гэж дуу алдахад хаан,
- Сайхан гэж хэлэхэд ч багадана. Энэ бол хосгүй гайхамшигт сарнай байна гэж догдлон хэлж гэнэ. Гүнж сарнай цэцгийг барьж үзсэнээ,
- Пөөх, аав аа энэ сарнай чинь хиймэл биш жинхэнэ юм байна шүү дээ гэж уйлагнаж гэнэ. Ордны хатагтай нар,
- Жинхэнэ сарнай л хамгийн сайхан шүү дээ гэж шивнэлджээ. Хаантан,
- Уурлаж урваганахын оронд нөгөө хайрцагт нь юу байгааг үзээч гэж охиндоо хэлжээ. Гүнж хайрцгийг нээтэл дотроос нь алтан гургалдай гарч ирээд хуран цугласан олны сэтгэл санааг ариустал гайхалтай яруухнаар жиргэж гэнэ. Гэтэл нэгэн өвгөн түшмэл,
- Энэ шувуухайн жиргээ чинь өөд болсон хатны эгшигт хайрцгийн аялгууг санагдуулчихлаа гэжээ. Хаан,
- Тиймээ. Яг адилхан сонсогдож байна гээд хатнаа дурсаж, хүүхэд шиг уйлав гэнэ. Алтан гургалдай элчийн гар дээр суухад гүнж ойртож очоод,
- Наад шувуу чинь бас жинхэнэ юм уу? гэж асуужээ. Элч,
- Тэгэлгүй яах вэ? Энэ чинь жинхэнэ алтан гургалдай шүү дээ гэхэд гүнж уурлан хөмсөг зангидаж,
- Тэгвэл наадахаа цонхоор гаргаад нисгэж орхи. Би тэр ханхүүтэй чинь гэрлэхийг хүсэхгүй байна гэжээ.

Ханхүү элчийнхээ амнаас болсон явдлыг сонсоод гүнжийн зан аашийг их л гайхжээ. Тэгээд гүнж чухам юунд дуртайг мэдье гэж шийдээд хааны ордонг зорьж гэнэ. Тэр нүүрээ хар бараан өнгөөр будаж, ноорхой цоорхой хувцас өмсөөд хаанд бараалхаж гэнэ. Ханхүү,
- Танай ордонд хийчихмээр ажил байна уу гэхэд хаан,
- Ордонд чамд хийчихмээр ажил одоохондоо алга даа. Харин чи хүсвэл гахай маллаж болох юм шүү гэв. Ханхүү ч дуртай зөвшөөрч хааны гахайчин болжээ. Тэр гахайн байрныхаа хажууд бяцхан амбаарт амьдардаг байлаа. Гахайчны дүрд хувилсан ханхүү маань хоромхон ч зүгээр суудаггүй бөгөөд элдэв сонин зүйл урлах дуртай гэнэ. Ханхүү төдөлгүй нэгэн хосгүй эрдэмтэй тогоо урлажээ. Тэр тогоо нь амсраа тойрсон олон хонхтой бөгөөд хоол хиймэгц хонхнууд нь жингэнэн дуугарч,
Аяа миний хонгорхон Августин, Августин
Аз жаргал минь нисэн оджээ.
Августин, августин гэх нэгэн эртний дууг эгшиглүүлнэ. Тогооноос гарч байгаа ууран дээр гараа барихад хэнийх ямар хоол хийж байгааг хэлж өгч чадна. Ийм л ид шидтэй тогоо гэнэ.

Нэгэн өдөр гүнж ордны авхай нарын хамт зугаалж явснаа зогтусан,
- Хүүе ээ, “Хонгорхон Августин” байна шүү дээ. Би энэ дууг хөгжимдөж чадна. Манай гахайчин чинь ийм эртний дууг сонсож байдаг сүрхий эр юм аа. Алив чи очоод хөгжим нь ямар үнэтэйг асуугаад ир гэж авхай нарынхаа нэгийг явуулжээ. Гүнж үнэхээр энэ дууг ганц хуруугаараа дон дон хийлгэн хөгжимдөж чаддаг юмсанж. Гахайчин дээр очоод ирсэн авхай,
- Тэр чинь хөгжим биш шидэт тогоо байна. Тогоо нь дэндүү үнэтэй юм гэжээ.
– Хэд гэж байна? гэж гүнжийг лавлахад авхай,
- Хэлэхэд ч аймаар юм. Гахайчин “Гүнж намайг арав үнсвэл тогоогоо өгнө” гэж байна.
– Ёстой л нэг даварчихсан гахайчин байна даа гэж хэлээд гүнж цаашаа явах гэхэд ахиад л “Аяа миний хонгорхон Августин” гээд л сэтгэл татам дуу эгшиглэсээр байж гэнэ. Гүнж тэр тогоог авахыг бүр ч их хүсэж гэнэ. Тэгээд,
- Алив буцаад оч. Ордны авхай нарын хэн нэгний арван үнсэлтээр өг гэж хэл гэжээ. Гахайчин хариуд нь,
- Гүнж намайг арав үнсэхгүй юм бол тогоо маань наддаа л байж байг гэж хэлүүлжээ. Гүнж,
- Юутай тэнэг явдал вэ? Гэвч зөвшөөрөхөөс өөр арга алга. Тэр тогоо заавал минийх болох ёстой. Та нар биднийг хэнд ч харагдахааргүй хүрээлээд зогс гэж хэлээд гахайчинг арван удаа үнсэж тогоог нь авч гэнэ. Гүнж ордондоо саатаж тогооныхоо хонхыг жингэнүүлэн өөрийн ганц дуртай дуугаа сонсож, бас хэнийх ямар хоол хийж байгааг мэдсэнийхээ төлөө учиргүй их баясан хөөрч байв. Айл айлын хийж байгаа хоолыг алган дээрээ тавьсан мэт харах нь гүнж болоод авхай нарын хамгийн зугаатай ажил байлаа. Тэд тогооноос гарах аялгууг сонсон бүжиглэж дуулж байв. Гүнж,
- За, та нар амаа хамхиж яваарай. Би хааны гүнж шүү. Сая болсон явдлыг хэнд ч ярьж болохгүй гэхэд хатагтай нар “Тиймээ тийм. Тэгэлгүй яахав” гэцгээжээ. Гахайчин ханхүү маань ч ингээд гүнжийг элдэв дуу чимээ гаргадаг тоглоом наадгайд учиргүй дуртай болохыг нь мэдээд авчээ. Дараа өдөр нь ханхүү нэгэн эгшигт хайрцаг урлаж гэнэ. Эгшигт хайрцаг нь хажуудаа бяцхан товчлууртай бөгөөд товчлуурыг дарахаар янз бүрийн хөг аялгуу дуурсдаг ажээ. Тэр өдөр гүнж ордны авхай нарынхаа хамт мөн л түүгээр зугаалж байгаад эгшигт хайрцгаас уянгалах бүжгийн аялгууг сонсов гэнэ. Гүнж,
- Энэ чинь юутай яруухан аялгуу вэ? Лав их ховор хөгжмийн зэмсэг бололтой. Алив очоод ямар үнэтэйг нь мэдээд ир. Би харин түүнийг үнсэхгүй шүү гэжээ. Ордны авхай удалгүй эргэж ирээд, - Та зөв таажээ. Тэр нэг гайхалтай эгшигт хайрцагтай юм байна. Гэхдээ гахайчин галзуурснаас зайлахгүй. Гүнжийн зуун үнсэлтээр өгнө гэнэ шүү гэжээ. Гүнж,
- Тэгжээ. Тэр ёстой л солиорсон байна гээд явах гэснээ,
- Энэ эгшигт хайрцаг бол жинхэнэ урлагийн бүтээл мөн. Би чинь гүнж шүү дээ. Тийм болохоор урлагийг биширч хүндлэх ёстой. Түүнийг би арван удаа үнсье. Үлдсэнийг нь та нар үнсэнэ шүү. Гахайчинд миний үгийг очиж хэл гэжээ. Ордны авхай нар,
- Би гахайчинг үнсэх гэж үү? хэмээн дургүйцэхэд гүнж,
- Битгий донгос. Би түүнийг үнсэж болж байхад та нар яагаад болдоггүй юм. Тэгээд ч би та нарыг тэжээж тэтгэж, хооллож ундалдаг шүү дээ гээд уурлаж гэнэ. Гүнжийн хэлснийг нэг нь очиж гахайчинд хэлжээ. Гэтэл гахай маллагч ханхүү,
- Үгүй ээ, гүнж өөрөө л намайг зуун удаа үнсэх ёстой. Хүсэхгүй бол эгшигт хайрцаг маань намайг л баясгаж байг гэж хэлүүлжээ. Гүнж эгшигт хайрцгийг авахсан гэж тэсгэлгүй их хүсч байсан болохоор сүүлдээ арга буюу зөвшөөрч гэнэ. Ингээд ордны авхай нар даашинзныхаа хормойг дэрвийлгэн бариад гахайчин гүнж хоёрыг хүрээлэн зогсожээ. Гүнж гахайчинг дургуй ч гэсэн үнсэж гарч дээ. Гахайчинг үнсэхгүй болсондоо баяссан ордны авхай нар бүр ч хөгжилдөж гүнжийн үнсэлтийг дуу шуу болон тоолж байлаа. Яг энэ үед хаан салхилахаар тагтан дээрээ гарч гэнэ. Гэтэл гахайн байрны зүгээс авхай нарын шуугилдах чимээ сонсогджээ. Ер нь тэнд юу болоод байгаа юм бол очиж үзье гээд хаан ордноосоо гарч гэнэ. Үнсэлтийн тоог алдахгүйг хичээж байсан болохоор авхай нараас хэн нь ч хааныг дэргэдээ ирснийг мэдсэнгүй. Хаан тойрон зогссон авхай нарын дээгүүр өлмийгөө өргөн өндийж харвал охин нь гахайчинг шов шов, шув шув хийтэл үнсэж байх юм гэнэ. Наян зургаа дахь үнсэлтэн дээр нь хаан охиныхоо толгой руу шаахайгаараа дэлсэн авч, гахайчны хамт хаант улсаасаа хөөн явуулжээ. Орох орон, оочих аягагүй болсон хөөрхий гүнж гахайчинг дагаад л,
- Би ямар азгүй юм бэ? тэр ханхүүтэй л гэрлэдэг байсан юм гээд уйлж явав гэнэ. Гэтэл бороо орж тэд өтгөн саглагар модны дор саатжээ. Энэ чөлөөнд гахайчин өөр нэг модны ард орон хувцсаа сольж дэргэдэх булгийн усанд нүүрээ угаачихаад хүрээд ирж гэнэ. Ханхүү ямар ч үзэсгэлэнт гүнж мэхийн ёсолмоор сайхан залуу болон хувирсан байлаа. Гүнж алмайран гайхаж,
- Чи чинь гахайчин биш жинхэнэ ханхүү байна шүү дээ хэмээн уулга алдан өмнө нь сөхөрч гэнэ. Ханхүү,
- Тиймээ. Би жинхэнэ ханхүү байна. Чи жинхэнэ сарнай, жинхэнэ алтан гургалдайг огтхон ч тоогоогүй. Харин нэг муу инээдтэй жингэнэсэн тоглоом, эгшигт хайрцаг төдийхөнд сэтгэл зүрхээ өгч тэднийг авахын төлөө гахайчинг үнссэн. Тийм болохоор чи жинхэнэ ханхүүгийн хайрыг татаж чадахгүй гээд ордон руугаа яваад орчихжээ. Харин гүнж усан бороонд уйлан мэлмэрч зогсоход алсаас хэн нэг нь,
Аяа миний хонгорхон Августин
Августин, Августин
Аз жаргал минь нисэн оджээ.
Августин, Августин.... хэмээн дуулах нь сонсогдсоор л байв гэнэ.

Цааш нь...

Эрт урьд цагт хорин таван тугалган цэрэг байж гэнэ. Тэднийг цөмийг нь нэг халбаганы тугалгаар цутгаж хийсэн тул ёстой л амь нэгтэй ахан дүүс байсан юмсанж. Улаан хөх өнгийн дүрэмт хувцас өмссөн тэдгээр тугалган цэргүүд буугаа мөрөвчлөөд цэх шулуун зогсоцгоох нь үнэхээр цог жавхлантай. Цоглог дайчин тугалган цэргүүдийг нэгэн жаалхүүд аав нь төрсөн өдрөөр нь бэлэглэжээ. Жаалхүү хайрцгийг яаран нээж үзээд “Ура энэ чинь тугалган цэргүүд байна шүү дээ” гэж баярлан дуу алджээ. Тэгж л тугалган цэргүүд анх удаа хүүхдийн баяр хөөртэй, цовоо цолгин дууг сонссон юмсанж. ...
Хүү тэднийг шалавхан хайрцагнаас нь гаргаад ширээн дээрээ өрж гэнэ. Андуурмаар адилхан тугалган цэргүүдээс харин нэг нь өрөөсөн хөлтэй байх юм гэнэ. Түүнийг хамгийн сүүд цутгасан болохоор тугалга нь хүрээгүй юмсанж. Гэвч тэр үүндээ огтхон ч гутарсан шинжгүй бусдын адилаар, мөрлөсөн буугаа чанга атгаад бат суурьтай зогсож байлаа. Ганц хөл дээрээ ийнхүү зогсож байгаа нь харин ч түүний эрэлхэг зоригтойг илтгэж байв.

Ширээн дээрх олон тоглоомоос хатуу цаасаар урласан нэгэн гоё шилтгээн мөнөөх тугалган цэрэгт нэн содон харагджээ. Үзэмжит тэр ордны бяцхан цонхоор өрөө тасалгаанууд нь ив илхэн үзэгдэх юм гэнэ. Ордны яг өмнө нэг бяцхан толь хэвтэж байх нь цэнгэг сайхан нуурыг санагдуулна. Тэрхүү нуурын мандалд лааны тосоор хийсэн цав цагаан хунгууд өөрсдийгөө тольдон сэлж, хөвөөгөөр нь нов ногоон модод эгнэжээ. Энэ бүхэн эрэлхэг тугалган цэргийн харааг булаавч түүний зүрх сэтгэлийг шилтгээний нээлттэй хаалганы өмнө зогсох үзэсгэлэнт охин туйлаас догдлуулан баясгажээ.
Охиныг мөн л хатуу цаасаар хайчлан урлаж, од мичид шигтгэсэн нимгэн даавуун даашинз өмсгөжээ. Тэрээр турьхан хонгор мөрөн дээрээ хөх тууз тохсон байх бөгөөд, туузанд нь цэцгэн хэлбэртэй гоёмсог зүүлт хатгажээ. Охин хоёр гараа урагш сунган, өрөөсөн хөл дээрээ дэгэнцэн зоссон нь бүжиглэж буй бололтой. Дээш өргөсөн хөл нь даашинзных нь хормойд далдлагдаад тугалган цэрэгт харагдсангүй. Үүнийг тугалган цэрэг анзаараад, “Энэ охин бас над шиг өрөөсөн хөлтэй юм байна. Бид гэрлэвэл ямар их аз жаргалтай байх бол доо. Дэндүү их үзэсгэлэнтэй ч юмуу. Энэ охин ийм тансаг сайхан орд харшид амьдарч байгаа юм чинь сурвалжит дээд гаралтай байх. Гэтэл би жирийн нэгэн цаасан хайрцагт ах дүү хорин тавуулаа шахцалдан амьдардаг. Мэдээж энэ бүсгүйд миний муу цаасан хайрцаг гэр болж чадахгүй л дээ. Гэвч би түүнтэй танилцах л болно” гэж боджээ.
Тэр ингэж бодоод зогссонгүй тэп хийтэл үсрээд мөнөөх шилтгээний ойролцоо байсан хамрын тамхины хайрцагны ард очоод нуугдан зогсож гэнэ. Эндээс л бүжиглэж буй үзэсгэлэнт охиныг харахад хамгийн ойрхон байжээ. Үдэш болоход ах нар нь өнөөх тугалган цэргийг хайсан боловч олсонгүй гэнэ. Тэгээд цаасан хайрцагтаа орцгоолоо. Хүмүүс ч унтахаар хэвтэцгээж гэнэ.

Харин эрэлхэг тугалган цэрэг маань нэг хөл дээрээ тэвчээртэй зогсон цонхоор тусах сарны гэрэлд үзэсгэлэнт бүсгүйгээ харсаар л байжээ. Үдшийн нам гүм болмогц ширээн дээрх тоглоомууд бие биенийхээрээ зочлон дараа нь байлдаж, бас багт наадам зохиож тоглоцгоов. Тугалган цэргүүд тоглохсон гэж хүсэвч хайрцагныхаа тагийг нээж дийлсэнгүй. Хушга хаглагч хөөрч догдолсондоо годройтож унаад канар бялзуухайг сэрээчихлээ. Нөгөөдөх нь сэрээд шүлэглэн ярьж гарав. Харин тугалган цэрэг, бүжигчин охин хоёр л байрнаасаа огт хөдөлсөнгүй. Буугаа мөрөвчлөн, цэх шулуун зогссон цэрэг эр охиныг ширтсээр л байв.

Гэтэл яг шөнийн арван хоёр цаг болоход хамрын тамхины хайрцаг пүдхийн онгойж дотроос нь бүлтийсэн нүдтэй, чөрийсөн биетэй бяцхан чөтгөр гарч иржээ. Бяцхан чөтгөр хайрцагнаасаа үсрэн бууж ирээд,
- Хөөе, өрөөсөн хөлтэй тугалган цэрэг чи юунд тэр бүжигчин охиныг ширтээв? Наад охин чинь чамайг юу гэж тоох билээ? гэж хашхирахад тугалган цэрэг юу ч сонсоогүй дүр үзүүлжээ. Чөтгөр,
- За гайгүй ээ, өглөө болог гэж нэг л заналтай хэлж гэнэ. Өглөө болж жаалхүү сэрээд өнөөх тугалган цэргийг цонхны тавцан дээр аваачиж тавьжээ.

Тэгтэл гэнэт салхи хөдөлж цонх дэлгэгдэж гэнэ. Салхинд цохигдов уу, бяцхан чөтгөр түлхчихэв үү? Тугалган цэрэг гурван давхрын цонхны тавцан дээрээс годройтон унахдаа цардмал зам дээр бууныхаа жадаар зоогдож орхижээ. Жаалхүү эгчтэйгээ түүнийг хайхаар гарч гэнэ. Тэд тугалган цэргийг бараг л гишгэчих шахан хайсан боловч олсонгүй. Хэрвээ тугалган цэрэг “Би энд байна” гэж хэлсэн бол тэд дор нь олчих байлаа. Гэвч “Дүрэмт хувцас өмссөн цэргийн хүн байж гудамжинд хашхираад байх нь эвгүй юм” гэж бодоод таг дуугүй байж гэнэ.
Тэгтэл бороо орж, удалгүй бүр хувингаар цутгах мэт асгарчээ. Харин түр зуурын ширүүн бороо арилсаны дараа түүгээр тоглож явсан хоёр хүүхэд зам дээр жадаараа зоогдчихсон тугалган цэргийг олж харжээ.
– Хараач, тугалган цэрэг байна гэж нэг нь хэлэхэд, нөгөө нь,
- Өө, үүнийг чинь завинд суулгаад шуудууны усаар хөвүүлчихье. Сайхан аялал болно доо гэж гэнэ. Ингээд тэд сонин нугалж завь хийгээд тугалган цэргийг суулгаад явуулчихжээ. Тэр хоёр жаал ч завиа даган гүйсээр байж гэнэ. Суваг шуудуугаар урсах борооны ус давалгаалан үе үе завийг далбилзуулан хөмөрчих шахан байв. Гэхдээ л тугалган цэрэг буугаа чанга атган хараа дээгүүр, нуруу цэх, зоригтой явсаар байж гэнэ.
Тэгтэл гэнэт харанхуй нөмрөн нөгөө хатуу цаасан хайрцагтаа эргээд орчих шиг болжээ. Тугалган цэрэг “Би ер нь хаашаа яваад, юунд орчихов доо. Тэр муу чөтгөрөөс л болж байгаа юм. Үзэсгэлэнт охин дэргэд минь явсан бол үүнээс харанхуй байсан ч би айхгүй дээ” гэж бодож гэнэ. Үнэндээ, завь гүүрэн доогуур яваад орчихсон юмсанж.
Гэтэл хажуухнаас нь үлэмж том биетэй усны харх үсрэн гарч ирээд,
- Хөөе, цэрэг эр хүлээ. Үнэмлэх бичгээ үзүүл гэж хашхирчээ. Харин тугалган цэрэг хариу хэлэлгүй буугаа чанга атгасаар яваад өнгөрч гэнэ. Мөнөөх харх түүний хойноос ус үсчүүлэн, шүдээ хавирсаар нэхэн хөөж,
- Хөөе, зомгол сүрэлнүүд ээ наадахаа бариад ав. Наадах чинь бичиг баримтгүй яваа юм шүү гэж хашхирч байжээ. Хархны хашхирахыг сонссон юм шиг усны урсгал бүр ч ширүүсэж, завь ч улам хурдалсаар гүүрэн дороос гарч ирэхэд эрэлхэг тугалган цэргийг гэрэл гэгээ угтжээ.

Одоо л нэг сайхан аялах нь дээ гэж бодтол ямар ч зоригтой дайчин эр айн сүрдмээр их чимээ гарч гэнэ. Ингээд тугалган цэрэг завьтайгаа борооны усны шуудуунаас жинхэнэ урсгал ус руу хөвөөд орчихов. Ийм их усанд жинхэнэ завиар явахад ч аюултай шүү дээ. Гэвч завийг зогсоох ямар ч арга байсангүй. Завь их ус руу хөвөн орж хүрхрээ рүү шидэгдэн дороо хэдэн удаа эргэлдсэнээ живж эхэлжээ. Ус эхлээд тугалган цэргийн бүсэлхийгээр, дараа нь хоолойгоор нь татаж удалгүй бүр толгой дээгүүр мэлтэлзээд ирж гэнэ шүү. Хөөрхий тугалган цэрэг эцсийн мөчид үзэсгэлэнт бүжигчин бүсгүйгээ дурсан “Түүнийг дахин хэзээ ч харахгүй нь дээ” гэж бодтол:
“Яваад бай, яваад бай, байлдагч минь
Ямагт бид зоригтой байвал
Ялалт амжилтанд хүрнэ шүү” гэсэн үгтэй нэгэн дуу санаанд нь оржээ. Дуундаа зоригжин усны эргүүлгээс гарах гэж зүтгэж байтал араа шүд нь арзайсан аварга загас дайран хүрч ирээд залгиж орхижээ.
Аварга загасны гэдсэн дотор аймшигтай харанхуй, цухалдмаар бүгчим ажээ. Гэвч тугалган цэрэг буугаа чанга атгасан, зоригтой золбоотой хэвээрээ байж гэнэ. Тэгтэл нөгөө загас хэд хүчтэй муриганан цовхочсоноо огт хөдөлгөөнгүй болчихжээ. Тугалган цэрэг ч энэ завшаанд жаахан унтаж хажуулаад авчээ. Гэнэт нүд гялбам гэрэл гарч, цахилгаан цахих шиг болоход тугалган цэрэг сэржээ. Тэгтэл тугалган цэргийг залгисан аварга загасыг загасчин барьж аваад зах дээр зарж орхисон юмсанж.
Загасыг худалдаж авсан эзэгтэй гал тогоондоо авчран хутга сэрээ гялалзуулан ходоод гэдсийг нь цэвэрлэжээ. Ингэж цэвэрлэж байхдаа тугалган цэргийг олж гэнэ.
– Хүүе ээ, энэ чинь тугалган цэрэг байна шүү дээ гэж дуу алдсанаа эзэгтэй түүнийг хоёр хуруугаараа чимхэн бариад зочдын өрөөнд орж ирэхэд гайхалтай тэрхүү аялагчийг гэр бүлээрээ үзэж сонирхоцгоов.

Харин тугалган цэргийг ширээн дээр тавихад, тэр бүр ч гайхалтай зүйлсийг олж харж гэнэ. Саяхан сууж байсан өрөө, танил хүүхэд, тоглоомууд, хатуу цаасаар хийсэн нөгөө гайхамшигт ордон, үүдэнд нь зогсох бүжигчин бүсгүй бүгд харагджээ. Тэр бүжигчин мөн л урьдын адил нэг хөлөө өргөн, өрөөсөн хөл дээрээ зогсож байх юм гэнэ. Сэтгэл нь догдолсон тугалган цэрэг баярласандаа золтой л тугалган нулимс унагачихсангүй. Цэргийн хүн уйлж болохгүй гэсэндээ тэсэн өнгөрөөжээ. Бүжигчин охиныг хайрын харцаар ширтэхэд, охин ч бас түүн рүү инээмсэглэн харсаар байж гэнэ. Гэтэл уяралтай энэ агшинд хаалга сэвхийн онгойгоод, тасалгаа нэвт үлээх салхинд бүжигчин охин хийсэн агаарт бүжиглэх мэт эргэлдсэнээ онгорхой байсан пийшингийн амаар орчихож гэнэ. Тугалган цэрэг араас нь үсрэн пийшин рүү орсон боловч хожимджээ. Дүрэлзэн асах галын дөл бүжигчин охиныг хоромхон зуур үнс болгон хувиргасан байлаа. Хайр дурлалдаа шаналсных ч юм уу, хамаг бие нь халуу шатсан тугалган цэргийн өнгө будаг нь хууран хайлж эхэлжээ. Маргааш нь тэр айлын охин пийшингээс үнс гаргахдаа зүрхэн хэлбэртэй хэсэгхэн цагаан тугалга бас түлэгдэж харласан цэцгэн зүүлт олжээ. Эрэлхэг тугалган цэрэг, үзэсгэлэнт бүжигчин охин хоёроос үлдсэн юм ердөө л тэр боловч тоглоомын гайхамшигт ертөнцийн үнэнч хайрын түүх байсан юм даа.

Цааш нь...

Урьд цагт бурхан амьтанд чих тараажээ. Илжиг тэрийг сонсоод хамгийн түрүүнд хүрч очоод хамгийн томыг нь аваад явжээ. Тэмээ их зантай, бас олонд биеэ гайхуулах дуртай амьтан юм болохоор "Бурхан миний бие томыг андах биш. Лавдуу хамгийн том, сайн юм үлдээх ёстой.... Тэгээд бусад амьтад миний сайхан чихийг гайхан харж байг" гэж зориуд яаралгүй алхсаар хүрч очсонд амьтан цугаараа санаа санаандаа таарсныг авч гүйцээд уг нь илжгэнд л байвал таарах нэг өөдгүй юм үлдээд байж. Тэмээ тэрнийг үзээд голж,
- Даанч дээ бурхан минь, надад ийм юм үлдээж амьтны шившиг болгох гэж дээ гээд ярвайж эргэтэл бурхан,
- Авбал ав, байвал бай гээд чулуудаад орхисон тэмээний хойноос буруу хараад наалдчихжээ. Тэгээд тэмээний чих тийм этгээд, амьтан амьтныхаас ондоо болсон юм гэнэ ээ.

Цааш нь...