Үлгэр... зөвхөн үлгэр...

Эрт урьд цагт нэг их мөрний эрэг дээр маш сайхан ургасан алимны мод, тэр модны дор сахлаг өвсөн дотор нэгэн туулай хэвтэж байжээ. Гэтэл тэр алимны үр боловсорч унах дөхөөд байтал ширүүн салхи гарч салхины хүчээр алим усанд унахад цал гэсэн дуу гарахад тэр дууг туулай сонсож айгаад ухаан жолоогүй ойн зүг зугтажээ. Зугтаж явахад ... нь ижил туулайнууд нь сандарч явахыг үнэг хараад асуужээ,
- Чи яагаав? гэхэд,
- Аймаар муухай амьтан дуугарч байна гэж гэнэ. Түүнийг сонсоод бүгд дүрвэж ойн гүн рүү зугтав. Ойн амьтад цөм хошууран зугтаж гүйлдэв. Араатны хаан хүчит арслантай тааралдав. Арслан учрыг асууж, очиж үзэхээр явлаа. Арсланг үзвэл юу ч үзэгдсэнгүй боловсруулсан жимс усанд унаж шал гэх чимээ гарав. Арслан туулайг дагуулж авчраад жимсийг үзүүлж унаад шал гэх чимээг нь сонсгож харуулаад туулайд сургамжлан:
- Алив юмны цаад учрыг нягтлан мэдэлгүй шал гэх жаахан чимээнээс их юм болгон дэвэргэж, айсны уршгаар ойн олон амьтныг айлгаж цочоож хэртхийлгэн айлгаж зугтааж дүрвүүлсэн шуугиан дэгдээсэн бурууг нь ойлгуулан хэлж өгөөд юмны цаад учрыг олж ул суурь буурьтай хандаж байхыг сургамжлан сануулжээ.

Цааш нь...

Эртээ урьдын цагт урагшгүй хаантай нэгэн улс байжээ. Мөн тэр улсад шатар тоглохдоо хэнд ч хожигддоггүй нэгэн мангас байдаг байж. Тэр мангас хаантай сар бүр тус улсын нэг хүнтэй шатар тоглох тохироог хүчээр тулган хийсэн юм гэнэ. Тохироо ёсоор хожсон нь... хожигдсонийхоо толгойг авах учиртай юм байж. Олон жилийн турш ийнхүү тоглоход мангасыг хожих хүн гараагүй аж. Улсын хүн ам ч ихэд хорогдож. Ингэсээр нэгэн өдөр шатар тоглох ээлж Арилдий өвгөнд тохиожээ. Арилдий өвгөн ажилсаг, уран, цэцэн нь дэндсэн нэг бэртэй юм гэнэ.
Мангас ч ирж сэлмээ гарган хажуудаа тавин тоглож эхэлж гэнэ. Өвгөн цагаанаар тоглож гэнэ. Хэдэн нүүдлийн дараа Арилдий өвгөн мад болох буюу бүх юмаа алдах байдалд орж гэнэ. Үүнийг ажигласан бэр нь,
- Агаар тэнгэр муу, салхи шуурга болох гэж байхад аав та ажиг ч үгүй тоглож наадаад байвал би уяатай морийг чинь сул тавьж хөөгөөд, хасаг тэргийг чинь хэмхчиж түлээд, харагч ингэндээ хоёр хүүхдээ тэгнээд явчихна шүү гээд хаалга саван гарч одож.Энэ үгийг сонссон Арилдий өвгөн бэрийнхээ цэцэн ухаантайг мэдэх тул энэ лав нэг утга бий гэж бодож үзвэл мориороо бэрсийн хөлийг хааж сул өгөөд, дараа нь тэргээрээ сул шалж идүүлээд, тэмээний дугийг нээвэл түүний хэлсэн үгийн утгатай нийлж тэмээнд хоёр хүүхэд тэгнэсэнтэй адилхан маягтай мад болохоор байжээ. Өвгөн бэрийн хэлсэнээр нүүн мангасыг хожиж толгойг нь авч гэнэ. Ийнхүү ухаант бэрийн ачаар Арилдий өвгөн амь хэлтрээд зогсохгүй хаант улсын амьтан хүн айх аюулгүй амар тайван амьдрах болжээ.

Цааш нь...

Урьд тэнэг хүүтэй нэг хаан байжээ. Мөн тэр улсад цэцэн охинтой нэгэн хөгшин байж. Тэр хүүхнийг мунхаг тайждаа авч өгье гэж хаан бодоод өвгөнийг дуудаж ирүүлэн,
- Өвгөн чи маргааш үнсэн чөдөр зангидаад өдөр ч биш, шөнө ч биш цагаар, замтай ч биш, замгүй ч биш газраар, хувцастай ч биш хувцасгүй ч биш явж ирээд, гэрт ч биш гадаа ч биш газраас над өгөөрэй. Осолдвол толгойг чинь авна шүү! гэж зарлиг буулгажээ....
Өвгөн хэрхэх учраа олохгүй их л айж, “Яана ийнэ” гэж гайхаш тасран харьсанд охин нь,
- Тэр юухан байх вэ?! Аав санаа зоволтгүй гээд арга зааж өгчээ.
Маргааш өглөө нь өвгөн охины заасан ёсоор хааныд очоод,
- Хаантан минь ээ, зарлиг ёсоор үнсэн чөдөр зангидаж авчрав. Авч соёрхоно уу? гэж хашгирсанд хаан,
- Чи хаана байна? гэж асуухад өвгөн,
- Би гэрт ч биш, гадаа ч биш, хана туурга хоёрын тань завсар байна гэв.
- Чи хэзээ ирэв? гэсэнд өвгөн,
- Өдөр ч биш, шөнө ч биш, үүрээр ирлээ гэж.
- Хаагуур явж ирэв? гэсэнд,
- Би замтай газраар ч биш, замгүй газраар ч биш, замын далангаар явж ирэв гэж.
- Юу амсөж ирэв? гэхэд,
- Хувцастай ч биш, хувцасгүй ч биш, торон нөмрөгтэй ирлээ гэв.
- Үнсэн чөдөр яаж зангидав гэсэнд! өвгөн,
- Өлөн өвсөөр чөдөр зангидаад хавтгай чулуун дээр тавьж гал оруулаад үнсэн чөдөр зангидахыг ч зангидлаа. Хаан гуай соёрхвол авч морио чөдөрлө дөө гэсэнд хаан,
- За хөгшин! Маргааш танайд очно. Чи надад эр үхрийн сүүгээр элгэн тараг бүрээд тавь. Осолдвол толгойгүй гэж мэд! гэжээ.
Өвгөн “Манай хаан болохоо байжээ. Одоо яана ийнэ билээ?” гэж цөхрөн, охиндоо очиж хааны зарлигийг хэлбэл охин нь,
- Тэр гайгүй. Аав та санаа бүү зов. Би аргалъя гэж гэнэ.
Маргааш охин аавыгаа араг түшүүлэн нөмгөн суулгаж, хаяа хатавчаа манаж бөглөөд байж байтал хаан ирж “Нохой хорь!” гэсэнд хүүхэн тооноороо багана гаргаад гарч ирэн,
- Манайд морилж болдоггүй! гэв.
- Танайх хүн орж болдоггүй яасан юм бэ? гэж хааныг асуухад,
- Манай аав нярайлсан гэжээ.
- Эр хүнээс хүүхэд гардаг юм уу? гэсэнд,
- Эр үхрээс сүү гардаг юм уу? гэж хүүхэн асуув. Хаан үг дуугүй эргээд явжээ. Хаан “Яасан цэцэн хүүхэн бэ? гэж мунхаг тайж хүүдээ авч өгөв.
Ингээд хаан хэдэн сарын дараа хүүгээ цэцэн хүүхэн аваад ухаан орж байгаа болов уу гэж бодоод дуудан хэлэв,
- За хүү минь хаан аавдаа хойно урдаа хоёр толгойтой морийг тохож өг гэжээ.
- За гэж гараад хойно урдаас нь хоёр морийг зөрүүлж баглаад олом, жирэм тасчиж бүр ядав.
- Манай аав намайг хойно урдаа хоёр толгойтой морь тохож өг гэв. Би тохоод ядчихав гэж авгайдаа хэлжээ.
- Та боос гүү тохоод уячих гэж хэлэв. Хэлсэн ёсоор уяжээ. Хаан үүнийг нь хараад таалан дахин хэлэв,
- Аавдаа модон хайсанд(тогоо) мах чанаж өг гэжээ. Хөвгүүн за гэж гараад хамаг хотгор модон сав бүгдийг түймэрдээд тун ядав.
- Намайг модон хайсанд мах чанаж өгөөч гэхэд ядчихав гэв. Тэгэхлээр авгай нь,
- Яргай шоронд мах шарж болгоод авч ороод барьж орхигтун! гэжээ. Тэр ёсоор үйлджээ. Эцэст нь хаан, мөсөн хүн хийлгэж тавьчихаад,
- За хөвгүүн тэр мөсөн хүнээс үг сураад ир гэжээ. Мунхаг тайж очиж суугаад дуу гаргаж ядав. Хэмх цохиж балбачихаад эхнэртээ хэлэв,
- Мөсөн хүнээс намайг үг сурч ир гэлээ. Сурч ядчихаад балбачихав гэж хэлэв. Эхнэр нь,
- Уул миний бие усан билээ. Мөн бие мөсөн билээ. Зудтай гурван сард байдаг билээ. Зуны зургаан сард харьдаг билээ гэж мэдүүлчих гэжээ. Тайж тэгж мэдүүлчихэв.
Хаан “Аа миний хөвгүүн цэцэн авгай аваад сайн ухаан оржээ. Миний хүү өдий чигтэй болсон тул хаан сууринд сууж, хамаг түмнийг захирч чадах болжээ.” гэж бодоод сэтгэл амар ан гөрөө хөөж яваад харь улсын нутагт мэдэлгүй ороод баригдаж гэнэ. Тэр улсын хаан манай хааны улсыг дагуулахаар хоёр элч илгээхээр шийджээ. Хаан хэлэв,
- Манай хошуу хартай, хэцүү хошуу юмаа. Хоёрхон хүнд намайг ийм байна гэж очтол дагаж өгөхгүй болох, би та нарт сайн байна гэж нэг бичиг хийж өгье. Тэгвэл болно гээд нэгэн бичиг хийж өгөв.
- "Би дээрээ хөх торгон дээвэртэй, доороо ногоон торгон олбогтой, ардаа арван хүн түшлэгтэй байна. Үргэлжийн хоёр хөхүүр сүүтэй өдрийн мянган түмэн хонин хүнстэй байна. Их жаргалыг эдэлж байна. Эвэртэй малаа өмнөө туугтүн, эвэргүй малаа ардаа туугаад ирэгтүн. Эргүү улаан бяруугаа нутагт нь хаяж орхигтун. Хар туулайгаа сахигтун! Цагаан туулайгаа эвхэгтүн. Манай нутгийн савдаг болох хоёр улиас бий. Нэгийг нь нутгийн голд цавчиж унагагтүн. Тэр хоёр улиасыг эс унагавал манай нутгийн савдаг нэхнэ. Миний байх нутаг хүртэл түүний нэгээр түлш хийж ирцгээ гэжээ. Миний хөвгүүний хөл доор нэг торгон хар хуурай бий. Түүнийг миний бэр мэднэ. Тэр торгон хар хуурайг авахуулаад хуурайдуулж, авдар савыг нь задалж үзэгтүн гэжээ."
Тэр хоёр элч хүрч очоод бичгийг хүн амьтанд үзүүлэв. Олон амьтан үзээд “Нүүнэ манай хаан сайхан жаргаж байна” гэжээ. Тэгэхэд бэр гадаа байж байгаад тэр бичгийг надад аваад өгөөч гэжээ. Аниргүй авахуулан үзээд,
- Та минь! хаан аав жаргалтай байна, нүүнэ гэж хэлэлцэнэ та. Над болбол хаан аав жаргалтай биш, зүдүүртэй байна. Дээрээ хөх торгон дээвэртэй гэсэн нь тэнгэрийг хэлжээ. Дороо ногоон торгон олбогтой гэсэн нь газрыг хэлж. Ардаа арван хүн түшлэгтэй гэсэн нь мутрыг нь ард нь хүлжээ. Үргэлжийн хоёр хөхүүр сүүтэй гэсэн нь хоёр мэлмийн нулимс байна. Өдрийн өдий төдий хонин шүүстэй гэсэн нь бөөсөндөө баригджээ.
Эвэртэй малаа урдаа туугтүн гэсэн нь жад сэлэмтэй нь өмнөө гарагтүн гэжээ. Эвэргүй малаа ардаа туугтүн гэсэн нь жад сэлэмгүй нь ард нь явагтүн гэжээ. Эргүү улаан бяруу бий түүнийг нугагтаа хаягтүн гэсэн нь энэ тайжийг хэлжээ. Хар туулайг сахигтүн гэсэн нь шөнө явагтун гэжээ. Цагаан туулайг эвхэгтүн гэсэн нь өдөр бүгэгтүн гэжээ.
Манай нутгийн савдаг хоёр улиас гэсэн нь энэ хоёр хүн болно. Нэгийг нь цавчиж унагаагаад нөгөөгөөр нь түлш хийж ирэгтүн гэсэн нь (нэгийг алаад) нэгээр нь газарчлуулж ирэгтүн гэжээ гэв.
Олон улс за гээд өнөө хоёрыг барьж нэгийг нь цавчиж алаад нэгээр нь газарч хийж яваад шөнө очиж, баригдаж байсан хаан ааваа хулгайлан тайлж аваад цаадах дайсан амьтныг хядаж орхиод аавыгаа гаргахын далимаар тэр гүрнийг эзлээд хаан суун жаргав.
Хойно нэгэн цагт цэцэн мэргэн хаан өвгөрч хаан ширээ төрийн хэргийг хүүдээ шилжүүлэх гэтэл хүү нь тэнэг тулд сэтгэл төвдөхгүй арга тасраад хэдий бүсгүй хүн төрийн эрх барих ёсгүй боловч үнэхээр цэцэн бол төрийн эрхийг бэрдээ шилжүүлж хүүгээ төр түшүүлэх санал төрж, бэрийнхээ үнэхээр цэцэн эсэхийг шалгахаар шийдэж гэнэ.
Тэгээд бэрээ дуудаж ирүүлээд "араг, савар, адуу, хомоол, хонь, хуц, чоно, гол, мод, идэх” гэсэн арван үг хэлэхийг цээрлүүлж эдгээр үгийг хэлбэл толгойг авна гэж зарлиг буулган араг үүрүүлж, савар бариулаад адууны хомоол түүлгэж, хонинд явуулсан юм байжээ. Тэгтэл хуцыг нь чоно барьж, гол гатлуулаад модны ёроолд идчихсэн байжээ.
Цэцэн бэр үүнийг хаандаа айлтгах гэтэл өнөөх цээртэй арван үгийг хэлж толгойгоо авахуулахад хүрэх тул арга олж айлтгасан нь,
- Би үдмэлийг үүрээд, матмалыг бариад, гүймлийн гээмлийг түүж явсан чинь майлдгийн ахлай данхлайг урсгалыг гатлуулаад, ургамлын дэргэд ульмар жамиж орхижээ гэсэнд хаан ихэд баясан бэрийн үнэхээр гайхалтай цэцнийг мэдэж хаан ширээндээ суулгаж амар сайхан жаргажээ.

Цааш нь...

Хоёр хүүтэй нэг түлээчин байжээ. Өдөр болгон мод огтлохоор явахдаа хүүхдүүдээ дагуулж явдаг байв. Өөрөө мод огтолж, хүүхдүүд нь тусалдаг байв. Хүүхдүүдээ өсөж том болоход, түлээчин,
- Одоо та нар өөрсдөө ой руу явцгаа. Аав нь гэртээ үлдье гэв. Хүүхдүүд нь,
- Аав аа, тэрэг маань гэнэт эвдэрвэл хэн засаж өгөх вэ? гэж асуулаа.
– Хүүхдүүд минь, тэрэг эвдрэх юм уу, өөр зүйл тохиолдвол айх... хэрэггүй. Сургамж та нарт бүх юман дээр тусална гэв. Ах, дүү хоёр ой руу явлаа. Залуу хүмүүс хурдан байлгүй яахав. Бүр урьдынхаасаа ч их түлээ бэлтгээд тэргэндээ ачлаа. Тэгээд гэр рүүгээ явж байтал замд тэрэг нь эвдэрчээ.
– Сургамж минь, ирж тэрэг засаад өгөөч? гэж тэд хашгирлаа. Хашгираад л байв, хашгираад л байв. Бүрэнхий болж эхэлсэн ч Сургамж ирсэнгүй хэвээр. Тэгтэл дүү нь,
- Энэ хараал идсэн Сургамж лав ирэхгүй нь ээ! Өөрсдөө тэргээ засдаг ч юм билүү? гэв. Ах нь,
- Сургамж хол явчихаад бидний дуудахыг сонсоогүй ч байж болох юм. Алив, хамтдаа байдаг хүчээрээ дуудъя! гэлээ. Тэд хоолойгоо сөөтөл хашгирсан ч хэн нэгэн ирсэнгүй. Дүү нь ахиад л ахдаа хандан,
- Харанхуй болж байна шүү! Бид дэмий хашгирсан юм биш үү? Тэгээд ч тэр сургамж чинь тэрэг засаж чаддаг юм болов уу? гэлээ. Ах дүү хоёр тэргээ засахаар болж нэг нь сүх, нөгөө нь цүүц авлаа. Нэг, хоёр! Нааш, цааш! гээд л өөрсдөө тэргээ засчихав. Тэднийг гэртээ ирэхэд аав нь,
- Хүүхдүүд минь, яаж шуухан явав даа? гэж асуув.
– Аав аа, тэрэг маань замын дунд эвдэрчихээд! Бид нөгөө хараал идсэн Сургамжийг чинь хоолойгоо сөөтөл дуудлаа. Огт ирдэггүй шүү. Тэгээд бид сүх, цүүцээ аваад өөрсдөө чадах чинээгээрээ тэргээ зассан гэж гомдоллоо.
– Хүүхдүүд минь! Энэ чинь сургамж байхгүй юу. Та нар түүнийг дуудахад дэргэд чинь байж л дээ. Туслах хүнгүй болохоор та нар учраа олсон байна. Сургамж сургадаг гэж дэмий ч нэг ярьдаггүй юм шүү хэмээн аав нь сургамжлан хэлээд инээмсэглэж гэнэ.

Цааш нь...

Эрхэм уншигч та зүүн хэсэгт байгаа асуулгад хариулж миний ажилд туслана уу?

Цааш нь...

Эрт урьд цагт шувуудын хаан Хангарьд өв залгамжлах хүүгүй байж гэнэ. Тэгээд тэр Шар шувууг,
Нүдэндээ цогтой
Нүүрэндээ галтай хүү юм гэж өргөж авчээ. Гэвч Шар шувуу, Хангарьдын хүү болсноосоо хойш эцгийнхээ олсон долсныг идэж уучихаад юу ч хийлгүй налайж, тосон дотор умбаж, торгон дотор ...хөлбөрч байдаг болжээ. Тэгтэл өвөл болж цаг агаар ихэд хүйтрэхэд Хангарьд,
- Ямар ч их хүйтэрч байна даа. Би насандаа ч ингэж хүйтрэхийг үзээгүй юм гэж ярихад Шар шувуу юм их үзэж, нүд тайлсан амьтан болж магтуулах санаатай,
- Аа, аав минь, энэ юу ч биш. Намайг бага байхад хоёр хөлт Хойвондойн нулимахад шүлс нь газар хүрэлгүй хөлдөж байсан юм. Би бас гунан үхрийн эвэр хуга хөлдөж байхыг ч үзсэн. Тэгэхэд би гэдэг чинь өндөр модны орой дээр сууж, цасанд булагдалгүй, цантаж дааралгүй дажгүй л гарч байсан юм даа гэж урдах хойтохоо бодолгүй сайрхаж орхижээ. Тэгтэл Хангарьд уурлаж,
- Чи чинь тэгвэл надаас хөгшин байж таарах нээ. Даанч өсөж том болохгүй байсан юм. Өтөлсөн хар гайхал байж л дээ гээд гэрээсээ хөөчихөж гэнэ. Үүнээс хойш шар шувуу орох орохгүй, оочих аягагүй модны хонгил бараадан хоноглож явтал Хангарьд үхэж олон шувууд хэнийг хаан болгох вэ гэж ярилцжээ. Зарим шувуу,
- Хангарьдынхаас хөөгдсөн ч гэсэн өргөмөл хүүг нь хаан болгоё. Олны дунд сүртэй, шөнө нүд хурцтай болохоор бусдыг захирч лав чадна гэсэнд хэрээ,
- Та нар ямар дэмий юм ярина вэ? Шар шувууны хөл нь муухай майргар, өнгө зүс нь зэвүүн, шар халтар, урьд мах хулгай хийж идээд болохгүй байхаар нь хойт эх нь барьж аваад нүд рүү нь тостой шөл цацсанаас, муухай шар ногоон нүдтэй болсон юм. Бас дуу нь “ Хүүе, хүүе” гэж дуугардаг болохоор ертөнцийн хамаг амьтад муу ёрд боддог юм. Шувуу шиг толгойтой байтлаа үхэр шиг эвэртэй, ийм этгээд амьтнаар хаан болгоод дэмий гээд хаан ширээнд суулгасангүй гэнээ. Энэ үеэс эхлэн Шар шувуу, шөнөдөө Хэрээний амар заяаг, өдөртөө Хэрээ, Шар шувууны амар заяаг үзүүлэхээ больсон юм гэдэг.

Цааш нь...

Урьд нэг баян худалдаачин эрх танхи хатантай юм байжээ. Тэгээд тэр баян худалдаачин алс хол газар гурван жилийн аянд явах болж гэнэ дээ. Аянд явахдаа сайн сайхныг ерөөж, ихийг бүтээхийн бэлэг дэмбэрэл тавьцгаан, хатныгаа их юм хийж, их зүйл сураад байгаарай гэж захиад явжээ. Баян худалдаачин гурван жил болоод буцаж ирж гэнэ. Тэгээд аянд явсан энэ гурван жил хэн юу хийснийг дуудаж асуухад адуучин нь,
- Би азарга азаргаар адуу өсгөсөн гэжээ. Хоньчноо дуудаж асуухад, ...
- Би хот дүүрэн хотгор бор ирэг нэмсэн гэж гэнэ. Дараа нь үхэрчнээсээ асуухад,
- Би уулаар дүүрэн улаан үхэр өсгөсөн гэж гэнэ. Хамгийн сүүлд нь хатнаасаа,
- Чи юу хийж бүтээв гэж асуухад хатан нь ийн өгүүлрүүн,
- Гунжин үнээний махыг гурав хоног идэж үзлээ. Гуншаа дамшиг нэрийг авав. Дөнжин үнээний махыг дөрөв хоног идэж үзлээ. Дөмөг нэрэлхүү нэрийг авлаа. Дотуур цамцаа долоо хоног оёж үзлээ. Уран цэмцгэр нэрийг авлаа. Гутлаа гурван сар уллаж үзлээ. Гув шав нэрийг авлаа гэж хэлэв гэнэ. Тэр баян худалдаачин гэрийнхээ дотор байдлыг хартал гэр нь тоосонд дарагдаж үзэмжгүй болсныг ажиглаад манайх чинь ширдэгтэй байл уу? гэж асуухад,
- Таныг явахад ширээн доогуур ширмэл ширдэг, бурхны дор булган хивс, орны өмнүүр одтой ширдэг осолгүй л байсан гэжээ.
- За тэгвэл царил зээтүү аваад ир! гэж тушаагаад баян эзэн царил зээтүүгээр малтаж үзэхэд төө зузаан шорооны цаана төгөл цагаан ширдэг байж гэнэ. Яагаад энэ вэ? гэж хатнаас асуухад хатан ийн өгүүлрүүн,
- Харин би хичнээн их цэвэрлэж байсан учраас зөвхөн ширдэг нь дарагдаад бусад нь байгаа нь их хэрэг гэжээ.

Цааш нь...

Урьд цагт Бурхан арван хоёр жилд адгуусан амьтдын нэр өгч байхдаа арван нэгэн амьтны нэрийг шулуухан тохоогоод хамгийн эхний жилд ямар амьтны нэр өгөх вэ гэтэл тэмээ, хулгана хоёр нэрээ оруулж арван хоёр жилд багтахаар булаалджээ. Бурхан аль алиныг нь гомдоохгүй тулд өөрснөө шийд гэж айлджээ. Тэр хоёр маргааш өглөөний мандах нарны туяаг хэн түрүүлж үзсэн нь арван хоёр жилийн түрүүчид тохоогдохоор болж мөрийцөн тохирсон ажээ. ...
Болзоот өглөө тэмээ наран ургах зүүн зүг харж гарахыг нь хүлээн зогсов. Хулгана тэмээний бөхөн дээр гарч баруун уулын орой ширтэн байв. Тэгж байтал нар гарах цаг болж ургах нарны анхны туяа баруун уулын оройд туссанд хулгана нарны гэрлийг түрүүлж хараад нар гарлаа гэж хашгирчээ. Тэмээ мөрийгөө алдсандаа уурлан хулганыг дэвсэж алах гэж ухасхийтэл хулгана асгасан үнсэн доогуур гүйн орж амь хоргодож гэнэ. Тэр цагаас хойш тэмээ үнс асгасан газар харагдах бүрд өнөөх өстөн дайсан хулганыг бяц дарах санаатай үнсийг дэвсэлж хөрвөөдөг болсон гэнэ. Ингээд хулгана арван хоёр жилд багтаж, тэмээ хасагдах болсон гэнэ. Тэмээ арван хоёр жилд багтаагүй боловч арван хоёр жилд багтсан бүх амьтны шинжийг цөмийг биедээ агуулсан байдаг гэнэ. Уг шинж нь:

-Хулгана чихтэй
-Үхэр гэдэстэй
-Бар тавагтай
-Туулай хамартай
-Луу биетэй
-Могой нүдтэй
-Морин дэлтэй
-Хонин ноостой
-Мичин бөхтэй
-Тахиа өрвөлөгтэй
-Нохой гуятай
-Гахай сүүлтэй гэнэ.

Цааш нь...

Эрт урьд цагт тахиа, морьтой хүн бууж, явган хүн сууж хармаар урт сайхан сүүлтэй байсан юмсанжээ. Тогос шувуу тэрэнд нь их атаархдаг юм байж. Тогос, тахианы сүүлийг мэхэлж авах арга бодож олж гэнэ.
- За, тахиа найз минь үдшийн хуриманд очиж, сүүлээр чинь гоёод өглөө эрт амьтан босохоос өмнө авч ирж өгье гээд гуйгаад байхаар нь тахиа сүүлээ өгөөд явуулчихжээ. ... Тэгээд тэр цагаас тахиа тогосыг сүүл авч ирж өг гэж өглөө болгон үүрээр хашгирдаг болсон юм байна.

Цааш нь...

Эрт урьд цагт эзгүй уулын энгэрт нэгэн сүрэг ямаа бэлчээрлэж нар шингэж бүрий болмогц хэвтшиндээ ирж хэвтдэг юм гэнэ. Нэгэн үдэш ямаа бүхэн хэвтшиндээ ирсэн байтал гагцхүү нэг хөгшин ямаа үгүй байжээ. Хөгшин ямаа ядрахын туйлд хүрч хотондоо харьж дийлэхгүй болоод ойр хавийн нэгэн уулын агуйд амрах гээд хүрч очсонд агуй...дотор харин нэгэн том арслан хэвтэж байсан ажээ. Хөгшин ямаа,
“Хоолойд үгүй мах шүдэнд
Хойморт үгүй заяа үүдэнд гэгчээр арсланд асар сайхан идэш хүргээд ирж, одоо үхэх нь тэр яадаг билээ? Эргэж хандаад дутаах уу? Болохгүй, ингэж чингэж аргацаах уу? Эртний үгэнд “Зоригловол зочны аманд хуруу хийнэ” гэдэгчлэн нэгэнт иймд тулчихсан юм чинь зориглохоос өөр ямар арга байх буй” гэж дотроо бодлоо. Ингээд тэрээр нэгэн ихэмсэг дүр гаргаж омогтойгоор арслангийн өөдөөс очлоо. Үүнийг үзсэн арслан дотроо “Энэ муу хөгшин ямаа ямар их зоригтой юм бэ? Энгийн ямаа надыг үзвэл ийш тийшээ зугтаадаг. Энэ юу болчихоов! Ер нь урьдаар учрыг нь мэдсэн нь дээр” гээд их л эелдгээр,
- Өвгөн гуай, та чинь хаанаас ирж, юу хийхээр явж байна вэ? гэсэнд хөгшин ямаа,
- Би бол дээд тэнгэрийн зарлигаар энэ дэлхийд бууж, дагина сахиусны хуралдаанд дээжийн идээ бэлтгэхээр арван арслан, зуун барсыг алахаар явж байгаа нь энэ билээ. Авгай та энд байсан чинь асар сайн боллоо гэлээ. Арслан үүнийг сонсоод ихэд айж "Одоо баларлаа! Зугатаахгүй бол болохгүй боллоо" гэж бодоод хөгшин ямааны өөдөөс,
- Би горхины хөвөөнд нүүрээ угаагаад буцаж ирье, та хүлээж байгаарай! гэжээ. Арслан агуйнаасаа гармагц амь тэмцэн зугатлаа. Гүйж явтал зам зуур нэгэн өлөн чонотой тааралдав. Чоно арсланы амь тэмцэн гүйж явахыг үзээд,
- Ван ноён та юунд ингэтлээ сандарч мэгдэн гүйж байх буй? гэсэнд арслан саяхан тохиолдсон учраа эхнээс адаг хүртэл тоочин хэлэв. Өлөн чоно үүнийг сонсоод инээд нь хүрч,
- Ван ноёнтоон! Та битгий айгаарай, надад арга ухаан байх. Бид хоёулаа дахин агуйдаа буцаж амттайхан нэг хоол зооглоё! гэлээ. Ингээд чоно арсланг дагуулан агуйдаа буцаж ирлээ. Хөгшин ямаа үүнийг үзээд ховдог чонын ховч арга мэхийг мэдээд,
- Чоно гуай! Би чамайг гурван арслан авчир гэж тушаасан байтал юунд ганцхан арслан авчирсан буй? гэв. Арслан үүнийг сонсоод айхын зэргээр уур нь бадарч,
- Хэлэн дээрээ чихэр наасан хэнхдэг цээжиндээ хутга нуусан муу өөдгүй амьтан чоно чи! Тэнгэрийн элчтэй харьцаа авч хаан эзнээ хөнөөх гэнэ үү? гэж хүрчигнэн уурлаж хүдэр савраараа хүчтэй нэг базсанд өлөн чоно эвхрэн унав. Ийнхүү арслан, чоно хоёрыг ноцолдож байх завсарт арга ихтэй хөгшин ямаа сэмээр агуйгаас зугадан гарч ямаан сүрэгтээ нийлэн золгож амар сайхнаар амьдарч гэнэ.

Цааш нь...